Badania wariograficzne, potocznie znane badaniami wykrywaczem kłamstw, budzą wiele emocji i wywołują liczne dyskusje, zarówno w świecie prawników, jak i w świecie osób niezwiązanych z kryminalistyką. Same badania poligraficzne i użycie wariografu skażają mity, które niestety pokutują od lat. Środowisko poligraferów już dawno rozprawiło się z większością z nich, ale mając na uwadze niewielką grupę przedstawicieli tej profesji, brakuje pewnej siły przebicia, by dotrzeć do szerszego grona odbiorców i wejść w dyskurs na temat badań poligraficznych. W tym artykule przedstawionych zostanie 10 najczęstszych mitów o badaniu wariografem, które będą skonfrontowane z faktami.
1. Wariograf wykrywa kłamstwo
Mit: Wariograf bezpośrednio wykrywa kłamstwa.
Fakt: Wariograf rejestruje fizjologiczne reakcje organizmu (tętno, ciśnienie krwi, oddech i przewodnictwo skóry), które związane bezpośrednio z wprowadzonym bodźcem. Nie wykrywa jednak kłamstwa jako takiego. Interpretacja wyników, w tym zakwalifikowanie reakcji jako typowych dla osób szczerych lub nieszczerych, zależy od analizy eksperta.
2. Wariograf jest nieomylny
Mit: Wariograf zawsze daje dokładne i niepodważalne wyniki.
Fakt: Skuteczność wariografu zależy od wielu czynników. Podstawową miarą skuteczności jest wartość diagnostyczna testu, który został wykorzystany do badania. Im wyższa wartość – tym dokładniejszy test. Najczęściej używany test jednoproblemowy do badań dowodowych posiada 92,1% wartości diagnostycznej w empirycznym systemie oceniania. Następnie dla danego wyniku oblicza się znaczenie statystyczne (prawdopodobieństwo błędu). I tak:
- dla kłamstwa prawdopodobieństwo błędu musi być równe lub mniejsze niż 5%,
- dla prawdy ten współczynnik musi być określony na poziomie równym lub mniejszym niż 10%.
Dodatkowo na skuteczność zastosowanej metody badawczej (wariograf) wpływają pośrednio: doświadczenie operatora, stan psychofizyczny osoby badanej oraz jakość wykorzystanego sprzętu. Wariograf nie jest nieomylny, gdyż co do zasady to nie urządzenie decyduje o prawdzie lub kłamstwie. Robi to poligrafer na podstawie analizy reakcji organizmu osoby badanej.
3. Można oszukać wariograf, kontrolując oddech lub tętno
Mit: Poprzez kontrolę oddechu lub tętna można oszukać wariograf.
Fakt: Wariografu nie można oszukać, gdyż zadaniem tego urządzenia jest wyłącznie rejestracja reakcji organizmu. Urządzenie samo z siebie nie podejmuje żadnych decyzji. Można natomiast próbować wpłynąć na owe reakcje organizmu poprzez kontrolę oddechu, czyli tak naprawdę jedynego komponentu, na który w niewielkim stopniu ma wpływ badany. Kontrola oddechu poprzez równomierne oddychanie, wprowadzenie się w stan medytacyjny, jest zauważalna na zapisie wykresu, stąd z dużym prawdopodobieństwem zostanie to wskazane przez operatora, a badany zostanie pouczony, by oddychał w sposób naturalny. Niedostosowanie się do tych wytycznych powinno zostać potraktowane przez poligrafera jako próba zakłócenia badania wariograficznego, badanie powinno zostać przerwane, a w tekście opinii powinno być wskazane, że osoba badana próbowała wpłynąć na wynik badania poprzez manipulację oddechem (wraz z precyzyjnym wskazaniem tego rodzaju zachowania na poligramach dołączonych do opinii).
4. Badanie wariografem oszukam tabletkami na uspokojenie
Mit: Tabletki na uspokojenie zmienią wynik mojego badania.
Fakt: Tabletki uspokajające nie wpłyną na osobę kłamiącą w taki sposób, by reagowała jak osoba prawdomówna. W najlepszym wypadku taki badany uzyska wynik nierozstrzygający, co w przypadku osoby kłamiącej pozornie jest wynikiem korzystnym. Tego rodzaju zakłócenia chemiczne podobnie jak inne formy zakłóceń są metodami naiwnymi, chociaż w tym przypadku trudniejszymi do wykrycia.
5. Badanie wariografem jest bolesne lub niebezpieczne
Mit: Badanie wariografem jest bolesne lub może być niebezpieczne dla zdrowia.
Fakt: Badanie wariografem jest nieinwazyjne i bezbolesne. Polega na monitorowaniu reakcji fizjologicznych organizmu za pomocą czujników umieszczonych na ciele w konkretnych miejscach. Jedyny dyskomfort związany z czujnikami może osoba badana odczuwać w związku z napompowaniem mankietu kardio. Ucisk ramienia przez okres testu (około 4-6 minut) może być nieprzyjemny, jednak mankiet napompowany jest do niewielkiej wartości (minimum 60 mmHg), a przerwy między seriami testu można zwiększać, by ramię badanego odpoczęło od ucisku.
6. Wariograf może być użyty bez zgody osoby badanej
Mit: Można przeprowadzić badanie wariografem bez zgody osoby badanej.
Fakt: Badanie wariograficzne wymaga wyraźnej zgody osoby badanej. Badanie wariografem polega na współpracy (nawet pozornej w przypadku badanego zamierzającego kłamać) pomiędzy poligraferem a osobą badaną. W związku z powyższym wyrażenie zgody jest konieczne. W kwestii badań do celów procesowych reguluje to artykuł 199a kodeksu postępowania karnego. Należy podkreślić, że zgodę na badanie osoba badana może w każdej chwili wycofać.
Pomijając fakt przytoczonego przepisu, który ma zastosowanie w postępowaniu karnym, to w kwestii ewentualnego przeprowadzenia badania wariografem bez zgody osoby badanej, jest to z przyczyn metodycznych niemożliwe, gdyż jeżeli ktoś nie chce się poddać badaniu, to nie będzie współpracował, a bez współpracy z badanym (nawet tej pozornej) trudno o miarodajny wynik.
7. Wyniki badania są niepodważalnym dowodem w sądzie
Mit: Wyniki badania wariografem są niepodważalnym dowodem w sądzie.
Fakt: Wynik badania, to wynik badania. Kluczowa jest opinia do tego wyniku. W kontekście przepisów prawa i doktryny, w Polsce opinia z badania poligraficznego, bez względu na jej charakter (dowodu z dokumentu lub ekspertyzy) może być traktowana jako dowód pomocniczy, nie stanowiący samodzielnej podstawy do wydania wyroku i jak każdy inny dowód podlega swobodnej ocenie sądu.
8. Każdy może przejść badanie wariografem
Mit: Każda osoba może być poddana badaniu wariografem.
Fakt: Jednym z czynników wykluczających możliwość przeprowadzenia badania wariograficznego jest zły stan zdrowia badanego. Wbrew obiegowym mitom, nie wiele jest chorób, które wykluczałyby przeprowadzenie badania z użyciem wariografu. Do tego rodzaju schorzeń zaliczają się niektóre choroby neurologiczne, z zaburzeń psychicznych bez wątpienia są to stany psychoz. Warto zapytać poligrafera przed umówieniem badania o to, czy konkretne schorzenie wyklucza możliwość przeprowadzenia miarodajnych testów.
9. Wariograf jest stosowany tylko w sprawach karnych
Mit: Wariograf jest wykorzystywany wyłącznie w sprawach karnych.
Fakt: Badania z wykorzystaniem wariografu mają szerokie zastosowanie zarówno w sprawach procesowych, jak i w badaniach poza procesowych. Najczęstsze zastosowanie badań wariograficznych dotyczy aspektów śledczych (in rem) oraz dowodowych (in personam) zarówno w postępowaniu karnym jak i cywilnym. Dodatkowo badania poligraficzne wykorzystuje się w badaniach kadrowych: rekrutacyjnych (w niemal każdej służbie specjalnej) jak i w lojalnościowych (również w służbach). Zastosowanie wariografu w celach kadrowych ma również miejsce w firmach prywatnych, na przykład w firmach ochrony zajmujących się konwojowaniem cennego mienia i pieniędzy. Na rynku prywatnym najczęściej zlecanym badaniem tak zwanym wykrywaczem kłamstw jest badanie lojalności w związku (zdrada, przeszłość partnera, tendencje do narkotyków, hazardu i tym podobne).
10. Wariograf można łatwo oszukać
Mit: Wariograf można łatwo oszukać, stosując odpowiednie techniki.
Fakt: Wariografu nie można oszukać w rozumieniu dosłownym. W takiej tezie występuje błąd logiczny. Można próbować zakłócić badanie i tym samym oszukać poligrafera, czyli osobę wykonującą badanie wariografem. W tym miejscu należy podkreślić, że poligraferzy są szkoleni z zakresu wykrywania zakłóceń. Większość prób „oszukania” poligraferzy nazywają próbami naiwnymi, ze względu na relatywnie prosty sposób ich wykrycia i znikomy wpływ tych zakłóceń na wynik badania.
Wnioski:
Wariograf (poligraf lub potocznie wykrywacz kłamstw) jest cennym narzędziem w detekcji nieszczerości i niedoceniony w możliwościach jego wykorzystania w celach dowodowych i pozaprocesowych. Testy rekomendowane przez American Polygraph Association i Polskie Towarzystwo Badań Poligraficznych mają udowodnioną naukowo wartość diagnostyczną. Jest to jedna z niewielu dziedzin kryminalistyki, która została tak dokładnie zbadana i określona w liczbach, zarówno w aspekcie dokładności jak i prawdopodobieństwa błędu. Lęk przed wariografem wynika bez wątpienia z badań wykonywanych przez przypadkowe osoby, gdyż najczęściej w świat idzie wyłącznie ta zła opinia. Jednak nieprzekonanym powinien dać do myślenia fakt, że każda spec służba na całym świecie, korzysta z badań poligraficznych w rekrutacji swoich członków, agentów, a także w sprawdzaniu wiarygodności informatorów, współpracowników i tym podobne. Zatem, jeżeli badanie wariografem „nie działa” i „można tak łatwo oszukać”, to dlaczego wszelkie spec służby z niego korzystają?
Zostawię Was z tym pytaniem i zapraszam do kontaktu.
