Badanie wariografem już od dawna stanowi sposób na zweryfikowanie prawdomówności w sytuacjach prywatnych, biznesowych czy procesowych. Ten artykuł odpowiada na najczęściej zadawane pytania, z którymi spotykam się od osób prywatnych, biznesowych i instytucji planujących taki test. Wariograf (potocznie „wykrywacz kłamstw”) to profesjonalne urządzenie rejestrujące reakcje fizjologiczne badanego (oddech, tętno, przewodnictwo skóry) podczas zadawania pytań; interpretacja wyników zawsze należy do doświadczonego poligrafera. Należy pamiętać, że badania wariografem nie da się wykonać wbrew woli osoby badanej, a skuteczność testów dowodowych jest na poziomie powyżej 90%.
TL;DR:
W Polsce test wariografem jest dopuszczalny tylko za zgodą badanego (wynik może zostać wykorzystany w sądzie jako dowód pomocniczy). Badanie jest w pełni nieinwazyjne i trwa zwykle ok. 2 do 3 godzin. Koszt testu średnio oscyluje od 2000 do 3500 złotych. W trakcie badania zadaje się określoną ilość pytań istotnych (zwykle do 4 w jednym teście diagnostycznym). Przed testem warto się porządnie wyspać, unikać alkoholu i substancji odurzających. Należy też przyjąć wszystkie leki, jakie przyjmuje się na stałe.
1. Czy badanie wariografem jest legalne w Polsce i czy wynik wykorzystam w sądzie?
Szybka odpowiedź: Tak, badanie wariografem jest dopuszczalne wyłącznie za dobrowolną zgodą osoby badanej. Profesjonalna opinia z takiego badania może zostać przyjęta przez sąd jako dowód pomocniczy.
Co to oznacza w praktyce:
Dobrowolność i zgoda: W przypadku badań do celów karnych procesowych zastosowanie mają art. 192a i 199a kodeksu postępowania karnego: każda osoba badana musi dobrowolnie wyrazić zgodę na test. W sytuacji badań prywatnych i biznesowych przyjmuje się pisemne oświadczenie od osoby badanej o wyrażeniu zgody na badanie.
Rola wyniku: Opinia z testu poligraficznego ma w postępowaniu charakter pomocniczy. Sąd Najwyższy podkreślił, że wynik badania wariograficznego nie daje wprost miary prawdomówności, ale jest jednym z elementów materiału dowodowego i podlega swobodnej ocenie sądu. Im bardziej profesjonalnie napisana jest opinia, tym większa jest szansa na to, że sąd weźmie ją pod uwagę i nada jej wysoką wartość dowodową. Dlatego tak istotnym jest, by opinia spełniała standard dokumentowania badań poligraficznych do celów dowodowych.
2. Czy można zbadać kogoś bez jego wiedzy albo „podstępem”?
Szybka odpowiedź: Absolutnie nie. Test wariografem wymaga wyraźnej zgody badanej osoby, zarówno etycznie, jak i prawnie.
Co to oznacza w praktyce:
W przypadku spraw karnych, regulują tę kwestię art. 192a i 199a kpk, które jasno wskazują jako warunek przeprowadzenia badania poligraficznego zgodę osoby badanej. Ponadto badanie polega na współpracy między poligraferem a osobą badaną. Badany musi się dostosować do pewnych instrukcji, musi poznać treść pytań, jakie będą mu zadane. Dlatego też brak wiedzy o badaniu wydaje się mało realny. Co do podstępu, to teoretycznie jest możliwy, jednak dopuścić się tego mógłby wyłącznie człowiek nieprzestrzegający zasad etyki poligrafera. Nie zmienia to faktu, że podstępem pozyskany zapis reakcji byłby łatwy do podważenia co do jego wartości dowodowej.
3. Jak wygląda badanie wariografem krok po kroku?
Szybka odpowiedź: Badanie to seria ściśle zaplanowanych etapów: począwszy od wstępnego wywiadu i omówienia pytań, aż po właściwy test z czujnikami i omówienie wyników.
Co to oznacza w praktyce:
Rozmowa wstępna: Na początku poligrafer przeprowadza wywiad przedtestowy. Pyta badanego o stan zdrowia, przyjmowane leki, sen i samopoczucie. Wywiad ma też na celu wyjaśnienie badanemu procedury przebiegu całego badania.
Ustalenie pytań: Następnie omawia się dokładnie treść pytań testowych. Osoba badana poznaje każde pytanie. Celem jest, by pytania były zrozumiałe dla badanego.
Założenie czujników i test demonstracyjny: w tym etapie na badanego nakłada się szereg czujników (na klatkę piersiową, ramię, palce itp.) mierzących oddech, tętno, przewodnictwo skóry itp. Przed właściwym testem wykonuje się krótki test demonstracyjny. Badany zapoznaje się w ten sposób z procedurą badania, a poligrafer zapoznaje się z reakcjami osoby badanej i jej stanem psychofizycznym.
Właściwy test: Po przygotowaniach przeprowadza się serie pytań testowych. Standardowy test zawiera zwykle 9 do 11 pytań na serię, w tym pytania neutralne, kontrolne (porównawcze) i relewantne (krytyczne) związane ze sprawą. Między zadawanymi pytaniami są przerwy (~25 sekund), a cały zestaw pytań powtarza się kilka razy (3 do 5 serii).
Podsumowanie i opinia: Po zakończeniu serii pytań badany otrzymuje wstępną informację od specjalisty i ustala się termin przekazania pisemnej opinii. W opinii tej zawarte są między innymi szczegóły procedury, lista zadanych pytań, zapisy z czujników i wnioski co do analizowanych reakcji.
4. Czy badanie jest bolesne i czy jest bezpieczne?
Szybka odpowiedź: Badanie wariografem nie jest bolesne ani niebezpieczne. Jest to metoda nieinwazyjna, która polega na monitorowaniu określonych komponentów za pomocą zewnętrznych czujników. W trakcie badania dyskomfort może wynikać z krótkotrwałego ucisku mankietu na ramię podczas pomiaru ciśnienia.
Co to oznacza w praktyce:
Czujniki zewnętrzne: Na badanym umieszcza się: dwa pneumografy na klatkę i brzuch (mierzą oddech), mankiet na ramię (ciśnienie i tętno), elektrody na palce (przewodnictwo skóry) oraz fakultatywnie czujnik pletyzmografu na palec ręki.
Brak bólu: Badanie polega na zapisie reakcji fizjologicznych. Test jest bezbolesny. Ewentualnie odczuwasz krótki ucisk napompowanego mankietu na ramieniu (~4–6 minut), co może być nieprzyjemne. Po każdej serii testu należy robić przerwy, by między innymi odpoczęło ramię, na którym zaciśnięty był mankiet kardio.
5. Ile trwa badanie wariografem?
Szybka odpowiedź: Zwykle cały proces badania wariografem trwa około 2–3 godzin (czasem nieco dłużej). Dokładna długość zależy m.in. od złożoności sprawy, ilości pytań krytycznych i przeprowadzonych testów.
Co to oznacza w praktyce:
Czas na przygotowania: Wstępny wywiad przed testem i przygotowanie sprzętu (omówienie procedury, ustalenie pytań, założenie czujników) zajmuje zwykle około 1–1,5 godziny. To czas na zebranie wszystkich niezbędnych informacji i zapewnienie, że badany jest gotowy do testu.
Właściwy test: Przeprowadzenie serii pytań testowych (zwykle 3–5 powtórzeń zestawu) trwa zwykle około 30–60 minut. Zależnie od liczby pytań i potrzeb badania.
6. Ile kosztuje badanie wariografem i od czego zależy cena?
Szybka odpowiedź: Orientacyjny koszt badania wariografem wynosi ok. 2 000 do 2 500 zł za badanie prywatne jednej osoby, a w przypadku testów do celów procesowych (z pisemną opinią do sądu) ok. 3 000–3 500 zł za osobę.
Co to oznacza w praktyce:
Czynniki wpływające na cenę: Cena zależy od celu badania (sprawy prywatne czy procesowe), liczby osób testowanych, lokalizacji badania oraz ilości pytań krytycznych. Badanie przeprowadzone w ramach postępowania sądowego jest droższe ze względu na konieczność zredagowania ekspertyzy, która jest bardziej obszerna niż opinia z badania prywatnego.
7. Ile pytań można zadać w trakcie testu?
Szybka odpowiedź: Zazwyczaj w jednej serii testowej zadaje się ok. 9–11 pytań łącznie (w tym 1 do 4 pytania relewantnych). Liczba pytań krytycznych (istotnych) jest ograniczona do 4, gdyż tak zbudowane są testy standaryzowane z określoną wartością diagnostyczną.
Co to oznacza w praktyce:
Rodzaje pytań: Najczęściej stosowane testy poligraficzne składają się z pytań neutralnych, kontrolnych (porównawczych) oraz relewantnych (krytycznych, związanych z badanym zdarzeniem).
Przykładowe liczby: Zwykle test zawiera ok. 9 do 11 pytań w serii, w tym tylko kilka relewantnych. Reszta to pytania neutralne, techniczne (symptomatyczne, relewantne poświęcone) i kontrolne, które służą do porównania reakcji. Po każdej serii robi się przerwę, a zestaw pytań powtarza się przynajmniej 3 razy.
8. Czy wariograf „wykryje zdradę”?
Szybka odpowiedź: Badanie może zweryfikować reakcję na pytania o konkretne zachowanie (np. „Czy w trakcie małżeństwa miałeś kontakt seksualny z inną kobietą niż żona?”), ale samo „wykrycie” zdrady bez jasno sformułowanego pytania nie nastąpi. Wynik zależy przede wszystkim od tego, jak precyzyjnie zostaną postawione pytania dotyczące wierności.
9. Czy da się oszukać wariograf?
Szybka odpowiedź: W teorii każdy test można próbować zaburzyć, ale doświadczony poligrafer szybko wykryje próby manipulacji. Kontrolowanie oddechu czy celowe napięcie mięśni zwykle zostanie dostrzeżone na wykresach. W praktyce próby „oszukania” wariografu są szybko wykrywalne, badanego informuje się o dostrzeżeniu próby manipulacji. Jeżeli badany pomimo ostrzeżenia nadal zakłóca badanie, wówczas poligrafer przerywa badanie i w opinii opisuje dostrzeżone próby manipulacji.
10. Jak przygotować się do badania i czego unikać?
Szybka odpowiedź: Kluczowe jest dobre przygotowanie: wyspać się, zjeść lekki posiłek, być wypoczętym, nawodnionym i przyjąć przepisane przez lekarza leki. Niedopuszczalne jest spożycie alkoholu w dniu badania lub narkotyków co najmniej na 24 godziny przed testem.
Informacja o prawach autorskich:
Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy artykuł stanowi utwór w rozumieniu polskiej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i podlega pełnej ochronie prawnej. Kopiowanie lub rozpowszechnianie treści z tej strony (w całości lub w części) bez uprzedniej zgody autora jest zabronione i stanowi naruszenie praw autorskich. Publikowanie moich tekstów na innych witrynach (nawet po przeredagowaniu) bez podania źródła i wyraźnego wskazania mojego autorstwa również narusza prawo. Takie działanie nie mieści się w dozwolonym prawem cytacie i może skutkować odpowiedzialnością cywilną, a nawet odpowiedzialnością karną.