Niniejsza publikacja powstała na podstawie artykułu naukowego opublikowanego w monografii poświęconej materii prawa do sądu:
Szajna Arkadiusz P., Wilk Tomasz, Psychofizjologiczne badania poligraficzne w świetle rozważań na tle rzetelnego postępowania dowodowego (wynikającego z prawa do rzetelnego procesu karnego) oraz opinii przedstawicieli środowiska prawniczego i funkcjonariuszy Policji. W: Prawo do sądu. Lekcje z orzecznictwa, Red. Partyk Aleksandra, Sosnowiec: Oficyna Wydawnicza HUMANITAS, 2025, s. 27-38.
Spis treści:
Wprowadzenie
Psychofizjologiczne badania poligraficzne od lat budzą zainteresowanie zarówno praktyków wymiaru sprawiedliwości, jak i przedstawicieli nauki. Z jednej strony są metodą znaną w kryminalistyce, z drugiej — wokół ich zastosowania nadal funkcjonuje wiele uproszczeń i stereotypów. Najczęściej wynikają one z błędnego przekonania, że urządzenie „wykrywa kłamstwo”. Takie ujęcie jest nieprecyzyjne i nie oddaje istoty tej metody.
Badanie poligraficzne polega na rejestracji reakcji fizjologicznych organizmu osoby badanej na odpowiednio przygotowane bodźce testowe, najczęściej w formie pytań. Analizie podlegają między innymi zmiany w pracy układu oddechowego, aktywności elektrodermalnej skóry oraz aktywności sercowo-naczyniowej. Wynik badania nie jest więc prostym stwierdzeniem, że ktoś „mówi prawdę” albo „kłamie”. Profesjonalna opinia odnosi się do tego, czy reakcje osoby badanej są typowe dla osób prawdomównych albo nieprawdomównych w zakresie konkretnego zdarzenia.
Z perspektywy procesu karnego szczególne znaczenie ma pytanie, czy i w jakim zakresie opinia z badań poligraficznych może wspierać rzetelne postępowanie dowodowe. Jest to istotne zwłaszcza w świetle art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który gwarantuje prawo do rzetelnego procesu.
Czym są badania poligraficzne?
Badania poligraficzne są metodą psychofizjologiczną. Ich istotą jest rejestracja zmian zachodzących w organizmie człowieka w odpowiedzi na określone pytania lub bodźce. W praktyce badawczej analizuje się przede wszystkim:
- aktywność układu oddechowego,
- aktywność elektrodermalną skóry,
- aktywność sercowo-naczyniową,
- ewentualnie także aktywność motoryczną osoby badanej.
Współczesne badanie nie polega na intuicyjnej ocenie zachowania badanego. Opiera się na określonych procedurach, standaryzowanych technikach oraz analizie zapisu reakcji fizjologicznych. Kluczowe znaczenie ma tu wiedza, doświadczenie poligrafera oraz prawidłowe przygotowanie pytań testowych.
Warto podkreślić, że przedmiotem badania nie jest „kłamstwo” jako takie. Chodzi raczej o ocenę, czy osoba badana reaguje na pytania dotyczące konkretnego zdarzenia w sposób charakterystyczny dla osób posiadających określoną wiedzę o tym zdarzeniu albo związanych z nim w określony sposób.
Dlaczego nie należy mówić o prostym „wykrywaniu kłamstwa”?
Określenie „wykrywacz kłamstw” jest popularne, ale naukowo nieprecyzyjne. Urządzenie nie rozpoznaje kłamstwa w sensie psychologicznym ani moralnym. Rejestruje zmiany fizjologiczne, które następnie są interpretowane przez eksperta w kontekście zastosowanej techniki badawczej, treści pytań oraz celu badania.
Profesjonalna opinia nie może ograniczać się do stwierdzenia: „badany kłamie” albo „badany mówi prawdę”. Bardziej prawidłowe jest wskazanie, że reakcje osoby badanej przy odpowiedziach na pytania relewantne były typowe dla osób prawdomównych lub nieprawdomównych w zakresie badanego problemu.
Takie podejście ma znaczenie nie tylko metodologiczne, ale także procesowe. Nadmierne uproszczenia mogą prowadzić do błędnego rozumienia opinii przez strony postępowania, pełnomocników, organy ścigania, a nawet sąd.
Wartość diagnostyczna badań poligraficznych
W literaturze przedmiotu wskazuje się, że prawidłowo wykonane badania poligraficzne, po odrzuceniu wyników nierozstrzygających, mogą osiągać wysoką wartość diagnostyczną. Podkreśla się jednak, że dotyczy to badań prowadzonych zgodnie ze standaryzowanymi technikami oraz przy zachowaniu właściwych warunków metodologicznych.
Znaczenie mają tu między innymi:
- dobór odpowiedniej techniki badawczej,
- prawidłowe sformułowanie pytań,
- doświadczenie osoby przeprowadzającej badanie,
- właściwe przygotowanie osoby badanej,
- przestrzeganie standardów zawodowych,
- umiejętność interpretacji zapisu reakcji fizjologicznych.
Nie każde badanie ma taką samą wartość. Różnica między badaniem wykonanym zgodnie ze standardami a badaniem przeprowadzonym powierzchownie może być zasadnicza. Dlatego w praktyce procesowej istotne jest nie tylko samo istnienie opinii, ale również możliwość oceny jej jakości.
Podstawy prawne wykorzystania badań w procesie karnym
Polskie postępowanie karne przewiduje możliwość wykorzystania badań poligraficznych w określonych sytuacjach. Szczególne znaczenie mają tu przepisy Kodeksu postępowania karnego, w tym art. 192a § 2 k.p.k. oraz art. 199a k.p.k.
Badanie może służyć między innymi:
- ograniczeniu kręgu osób podejrzanych,
- ustaleniu wartości dowodowej ujawnionych śladów,
- weryfikacji roli osoby badanej w konkretnym zdarzeniu,
- wsparciu analizy materiału dowodowego.
Nie jest to metoda, która zastępuje inne dowody. Jej znaczenie polega raczej na tym, że może stanowić element szerszego procesu dowodowego. W określonych sprawach wynik badania może wskazać kierunek dalszych czynności, wesprzeć ocenę wersji zdarzenia albo pełnić funkcję przeciwposzlaki.
Badania poligraficzne a rzetelne postępowanie dowodowe
Prawo do rzetelnego procesu obejmuje również obowiązek starannej i bezstronnej analizy materiału dowodowego. Oznacza to, że dowody nie powinny być oceniane apriorycznie, wyłącznie na podstawie stereotypów lub nieaktualnych przekonań.
Jeżeli opinia z badań poligraficznych została sporządzona zgodnie ze standardami, nie powinna być pomijana tylko dlatego, że sama metoda budzi kontrowersje. Szczególnie istotne może to być w sprawach poszlakowych, gdzie każdy element materiału dowodowego wymaga ostrożnej i kompleksowej oceny.
Korzystny dla oskarżonego wynik badania może mieć znaczenie odciążające. Nie przesądza automatycznie o niewinności, ale może uzasadniać konieczność ponownej analizy przyjętej wersji zdarzenia oraz poszukiwania dowodów przemawiających na korzyść osoby badanej.
Jak środowisko prawnicze i Policja postrzegają badania poligraficzne?
W przywołanym opracowaniu przedstawiono wyniki badania ankietowego przeprowadzonego wśród przedstawicieli środowiska prawniczego oraz funkcjonariuszy Policji. Wzięły w nim udział 152 osoby. Respondentami byli między innymi policjanci, adwokaci, radcowie prawni, sędziowie i prokuratorzy.
Wyniki pokazały, że zdecydowana większość ankietowanych nie miała bezpośredniego doświadczenia z badaniami poligraficznymi. Może to wpływać na sposób oceny tej metody. Brak praktycznej styczności często powoduje, że opinie opierają się na wiedzy ogólnej, przekazach medialnych albo stereotypach.
Jednocześnie respondenci dostrzegali znaczenie doświadczenia poligrafera, liczby wykonanych badań na potrzeby procesowe, szkoleń, certyfikatów oraz rekomendacji stowarzyszeń branżowych. Wskazuje to, że środowisko prawnicze i policyjne wiąże wiarygodność opinii przede wszystkim z kompetencjami osoby wykonującej badanie.
Co może wpływać na ryzyko błędu?
Ryzyko błędu w badaniach poligraficznych może wynikać z wielu czynników. Do najważniejszych należą:
- nieprawidłowo sformułowane pytania,
- próby zakłócania badania przez osobę badaną,
- brak doświadczenia eksperta,
- niewłaściwy dobór techniki,
- błędy proceduralne,
- niewystarczające omówienie celu i przebiegu badania.
Właśnie dlatego profesjonalne badanie wymaga nie tylko odpowiedniego sprzętu, ale przede wszystkim wiedzy, praktyki i przestrzegania standardów. Samo urządzenie nie gwarantuje wartości opinii. Decydujące znaczenie ma cały proces badawczy.
Kiedy badanie może być szczególnie przydatne?
Z praktycznego punktu widzenia badania poligraficzne mogą być szczególnie użyteczne na wczesnym etapie postępowania przygotowawczego. Mogą pomóc w zawężeniu kręgu osób podejrzanych, uporządkowaniu wersji zdarzenia lub weryfikacji informacji uzyskanych z innych źródeł.
Nie oznacza to jednak, że ich znaczenie ogranicza się wyłącznie do początku sprawy. W określonych sytuacjach opinia może być istotna również później, zwłaszcza gdy pojawia się potrzeba oceny roli konkretnej osoby w zdarzeniu albo zestawienia wyniku badania z innymi dowodami.
Najważniejsze jest jednak to, aby wynik nie był traktowany ani jako dowód absolutny, ani jako dowód z góry pozbawiony znaczenia. Oba podejścia byłyby błędne.
Znaczenie edukacji i standardów
Wyniki ankiety wskazują na potrzebę szerszej edukacji środowisk prawniczych i policyjnych w zakresie badań poligraficznych. Problemem nie jest wyłącznie sceptycyzm wobec metody, ale często brak szczegółowej wiedzy o jej rzeczywistych możliwościach, ograniczeniach i warunkach prawidłowego zastosowania.
W praktyce oznacza to konieczność:
- popularyzowania rzetelnej wiedzy naukowej,
- odróżniania badań zgodnych ze standardami od badań niskiej jakości,
- precyzyjnego wyjaśniania, czym jest opinia z badań poligraficznych,
- unikania medialnych uproszczeń,
- podnoszenia kwalifikacji osób wykonujących badania.
Dopiero wtedy możliwa jest bardziej świadoma ocena tej metody w procesie karnym.
Podsumowanie
Psychofizjologiczne badania poligraficzne nie są prostym narzędziem do „wykrywania kłamstwa”. Są metodą kryminalistyczną, która — przy zachowaniu właściwych standardów — może wspierać postępowanie dowodowe, zwłaszcza w zakresie ograniczania kręgu osób podejrzanych, weryfikacji wersji zdarzenia oraz oceny roli osoby badanej.
Ich wartość zależy jednak od jakości wykonania, doświadczenia eksperta, prawidłowości procedury oraz właściwej interpretacji wyniku. Równie ważne jest to, aby organy procesowe i uczestnicy postępowania rozumieli zarówno możliwości, jak i ograniczenia tej metody.
Z perspektywy prawa do rzetelnego procesu kluczowe jest, aby opinia z badań poligraficznych nie była ani przeceniana, ani automatycznie marginalizowana. Powinna być oceniana tak jak każdy inny dowód — rzetelnie, krytycznie i w kontekście całokształtu materiału dowodowego.
