Jak oszukać wykrywacz kłamstw? Fakty, mity i kontrowersje 

Co to jest wykrywacz kłamstw?

Często słyszę pytania „czy da się….”, a jeżeli się da, to „jak oszukać wykrywacz kłamstw?”
Wykrywacz kłamstw, to skomercjalizowana nazwa poligrafu czyli urządzenia służącego do instrumentalnej detekcji nieszczerości. W Polsce przyjęła się dla tego urządzenia nazwa wariograf. Opisując w sposób niezwykle ogólny działanie wariografu, to mierzy on reakcje osoby badanej na bodźce w postaci (najczęściej) werbalnie zadanych pytań. W trakcie badania mierzone są reakcje w kanałach pneumo, cardio, EDA i PLE, a sprawdzane są takie odpowiedzi organizmu jak: zmiany w cyklu oddechowym, zmiany w ciśnieniu względnym i tętnie, zmiany w przewodnictwie elektrycznym skóry (potliwość) oraz zmiany objętości naczyń krwionośnych w palcu ręki. Na podstawie zmian w zapisie przy odpowiednim zestawieniu reakcji (ich siły, czasu trwania) ekspert badań poligraficznych jest w stanie uznać, czy zapis jest typowy dla osoby szczerej czy kłamiącej.

Jak działa wariograf?

Wariograf rejestruje zmiany w ciele osoby badanej w odpowiedzi na bodźce (najczęściej są to werbalnie zadawane pytania). Monitorowane są następujące komponenty i zmiany w nich występujące:

• Cykl oddechowy – stosunek wdechu do wydechu, czas trwania, głębokość, płynność.
• Tętno i ciśnienie względne – podniesienie się linii bazowej.
• Objętość naczyń krwionośnych w palcu – zmiana objętości w oknie reakcji.
• Przewodnictwo elektryczne skóry – mówiąc najprościej: potliwość skóry.
• Aktywność motoryczną osoby badanej – nie w celach diagnostycznych, ale w celach profilaktycznych, by mieć absolutną pewność, czy badany nie zakłóca za pomocą ruchu, napięcia mięśni itp.

Wszystkie parametry w czasie rzeczywistym tworzą wykres. Na wykresie ekspert badań poligraficznych odnotowuje:

1. Moment rozpoczęcia czytania pytania;
2. Moment zakończenia czytania pytania;
3. Moment udzielenia odpowiedzi przez osobę badaną;
4. Rodzaj odpowiedzi: + dla TAK i – dla NIE.   

Dodatkowo osoba przeprowadzająca badanie (poligrafer) na poligramie (wydruku zapisu reakcji w teście) powinien zaznaczyć wszystkie zaobserwowane zjawiska, w tym między innymi: ruch osoby badanej, ziewnięcie, przełknięcie śliny, głęboki wdech, zamknięcie oczu, hałas w pomieszczeniu lub spoza pomieszczenia, moment wprowadzania instrukcji, pomyłkę swoją lub badanego i wiele, naprawdę wiele innych.

Czy wykrywacz kłamstw naprawdę wykrywa kłamstwo?

Nie, wykrywacz kłamstw nie wykrywa kłamstwa bezpośrednio. W odpowiedzi założyłem, że wykrywacz kłamstw jest synonimem dla wariografu, jednakże faktycznie tak nie jest, gdyż wykrywacz kłamstw co do zasady nie istnieje, przy obecnym stanie wiedzy. Ale, gdy na potrzeby tego pytania uznamy, że wykrywacz kłamstw i wariograf to to samo urządzenie, wówczas odpowiedź ze wstępu jest właściwa. Poligraf poprzez czujniki mierzy zmiany psychofizjologiczne i zapisuje je na poligramie, ale to do eksperta z zakresu badań poligraficznych należy ostateczne zdanie i kwalifikacja reakcji jako typowej dla osoby szczerej lub kłamcy.

Czy badanie wariografem jest wiarygodne?

Profesjonalne badanie poligraficzne przeprowadzony w sposób zgodny z obowiązującą metodyką i standardami jest niezwykle wiarygodny, a wartość diagnostyczna testów jest udowodniona naukowo. Każdy z rodzajów testu ma określoną dokładność w zależności od systemu oceniania. Nadto, po analizie reakcji ekspert oblicza znaczenie statystyczne dla danego wyniku. Innymi słowy analizuje jakie jest prawdopodobieństwo wystąpienia błędu (np. że wynik dla osoby prawdomównej uzyskała osoba kłamiąca). Aby wynik uznano za rozstrzygający, to prawdopodobieństwo błędu dla kłamstwa musi być równe lub mniejsze niż 5%, a dla prawdy: równe lub mniejsze niż 10%.

Jak wygląda badanie wariografem?

Badanie wariografem to szereg czynności składających się w jeden proces. Podstawowe etapy badania to:

1. Przyjęcie zgody od osoby badanej na poddanie się badaniu poligraficznemu;
2. Przeprowadzenie wywiadu zdrowotnego z osobą badaną;
3. Omówienie istoty problemu i swobodna wypowiedź badanego;
4. Rozmowa przed testowa i omówienie pytań do testu;
5. Test demonstracyjny;
6. Test diagnostyczny;
7. Rozmowa po teście.

Czujniki na ciało badanego zakłada się dopiero w momencie przystąpienia do testu demonstracyjnego. Całe badanie trwa średnio 2-4 godzin (w zależności od złożoności sprawy).

Jak można oszukać wykrywacz kłamstw?

Wariografu, nie można oszukać w rozumieniu dosłownym. Poligraf mierzy reakcje w konkretnych komponentach. W tym miejscu badany może najwyżej próbować wpływać na siłę tych reakcji, ale są to próby złudne, gdyż za większość mierzonych parametrów odpowiada autonomiczny układ nerwowy, niezależny od wpływu człowieka.

Nie zmienia to faktu, że w Internecie istnieją poradniki na temat tego, jak oszukać wykrywacz kłamstw. Najczęściej proponowane w nich techniki dotyczą próby wpływu poprzez:

• kontrolę oddechu,
• zadawanie sobie bólu (np. gryzienie języka),
• aktywność motoryczną (np. zaciskanie mięśni zwieracza),
• zakłócenia mentalne (np. liczenie w myślach lub skupianie się na innych bodźcach).

Jednak skuteczność tych metod jest wątpliwa, żeby nie powiedzieć, że żadna, a próby oszustwa z dużym prawdopodobieństwem zostaną wykryte.

Czy da się skutecznie oszukać badanie wariografem?

Każda próba wpłynięcia na wynik badania z dużym prawdopodobieństwem zostanie wykryta. Poligrafer na poligramie dostrzega zapisy nietypowe. I tak na przykład:

1. Próba wpłynięcia na wynik badania poprzez ruch prezentuje się następująco:

Ruch palców w bucie

 Zaciśnięcie mięśni zwieracza

2. Próba wpłynięcia na siłę reakcji poprzez kontrolę oddechu jest również dostrzegalna:

Kontrolowanie oddechu

Próba wywołania reakcji poprzez głęboki wdech

Każdy ekspert przechodzi szkolenie z zakresu wykrywania zakłóceń w badaniu które oczywiście w ramach praktyki i nabytego doświadczenia z każdym kolejnym badaniem poszerza. Można oczywiście próbować wpływać na wynik badania i liczyć, że poligrafer nie zauważy tego. Ale szanse na to są niewielkie.

Ile kosztuje badanie wariografem?

Cena badania wariografem na rynku prywatnym zależy od wielu czynników. Podstawowe faktory to: doświadczenie i status poligrafera (specjalista, ekspert, biegły sądowy), lokalizacja badania, rodzaj firmy wykonującej badanie, zakres badania i przede wszystkim cel badania (prywatny lub procesowy). Uśredniając ceny, to praktycznie dla całej Polski kształtują się one podobnie i jest to przedział:

• 1800 – 2500 złotych w przypadku badań do celów prywatnych;
• 3000 – 6000 złotych w przypadku badań do celów procesowych.

Zawsze warto spytać, czy do badania otrzyma się opinię pisemną oraz co składa się na opinię z tego konkretnego badania, gdyż sam opis pytań i wydanie oceny „prawda” lub „kłamstwo”, to zdecydowanie za mało, zwłaszcza jeżeli badany stoi na stanowisku, że w uzyskanym wyniku jest błąd. Wówczas przeprowadzenie kontroli jakości zależy od takich elementów opinii jak:

1. Uzyskane poligramy;
2. Zapis audio-video z badania;
3. Analiza numeryczna dla każdego ze spotów w podziale na badane komponenty;
4. Wszystkie zadane pytania;
5. Ocena z badania.

Bez tych składowych podmiot przeprowadzający super wizję badania, w którym miał wystąpić błąd, nie będzie w stanie wydać opinii eksperckiej do przedstawionego raportu.

Gdzie można wykonać profesjonalne badanie poligraficzne?

Profesjonalne badanie poligraficzne (wariograficzne) gwarantują poligraferzy z listy ekspertów Polskiego Towarzystwa Badań Poligraficznych. Skorzystanie z usług tych ekspertów daje pewność, że:

1. Badanie zostanie przeprowadzone zgodnie ze standardem;
2. W badaniu zostanie użyta właściwa i aktualna metoda badawcza;
3. Badanie zostanie przeprowadzone na poligrafie odpowiednio wyposażonym,  po walidacji i skalibrowaniu;
4. Po badaniu zostanie wydana profesjonalna opinia, spełniające kryteria nie tylko art. 200 kpk, ale również standardy dokumentowania badań do celów procesowych.

Podmioty wykonujące badania na tak wysokim poziomie są zrzeszone w Polskim Towarzystwie Badań Poligraficznych i są to na przykład:

1. Wykrywacz prawdy (adres: Tarnowskie Góry, ul. Gliwicka 35);
2. Ekspert wariografii (adresy: Katowice, ul. Uniwersytecka 13 i Kraków, ul. św. Filipa 23/3)
3. Centralne Laboratorium Badań Wariograficznych (adres: Opole, ul. Ozimska 4/7)

Czy wynik badania wariografem może być użyty w sądzie?

Tak. Opinia z badania poligraficznego stanowi dowód zwany pośrednim i jak każdy inny dowód podlega swobodnej ocenie sądu. Badanie warto zlecić osobie, która jest wpisana na listę biegłych sądowych z zakresu badań poligraficznych.

Czy warto poddać się badaniu wariografem?

Tu każda odpowiedź jest właściwa.

• TAK – jeżeli zależy Ci na weryfikacji prawdomówności – swojej lub cudzej, badanie takie może być pomocne.
• NIE – jeżeli chcesz tylko spróbować, czy uda się Tobie oszukać wariograf. Szanse na to są niezwykle małe. I chociaż bez wątpienia słyszałeś historie o tym, że komuś się to udało, to wiedz, że na taki stan rzeczy bez wątpienia wpływ miało niedouczenie osoby przeprowadzającej badanie. Profesjonalista szybko odkryłby próbę manipulacji.

Podsumowanie

Czy można oszukać „wykrywacz kłamstw”?

NIE, ale możesz próbować oszukać poligrafera, czyli osobę, która przeprowadza badanie. Wariograf mierzy konkretne parametry, na które Ty w większości przypadków nie masz wpływu. Natomiast to poligrafer zarejestrowane reakcje kwalifikuje jako typowe dla osób szczerych lub nieszczerych. Dlatego tylko on w swojej ocenie może się pomylić i zostać oszukany.

Należy jednak pamiętać, że doświadczony poligrafer szybko odkryje próbę oszustwa. Szanse na powodzenie w błędzie wyniku wzrastają wraz z brakiem doświadczenia osoby egzaminującej.