Profesjonalne badania wariografem – ja jako biegły sądowy w zakresie badań poligraficznych

Jak przebiega badanie poligraficzne do celów procesowych?

Przygotowanie eksperta do badania procesowego

Badania poligraficzne (wariograficzne) ogólnie dzielimy ze względu na cel, dla którego są przeprowadzane. Podstawowy podział to: procesowe, kadrowe i prywatne. Każde z nich, chociaż w metodyce przeprowadzenia samego badania łączy je niemal wszystko, o tyle w procedurze przygotowawczej do badania różnice są znaczne. Profesjonalne badania wariografem w tematach prywatnych i kadrowych najczęściej ograniczają się do zaznajomienia się z istotą badania. Natomiast w badaniach na potrzeby procesowe nie można się ograniczyć do przygotowanego przez zlecającego pytania. Tym bardziej, że instytucje ze względu na niewielką wiedzę z zakresu metodyki przeprowadzania badań, wolą zakreślić obszar problemu, niż zbudować konkretne pytanie. I taktycznie jest to właściwe posunięcie, gdyż nie ogranicza poligrafera do pytań, poza które nie mógłby wykroczyć.

Zapoznanie z aktami sprawy

Celem prawidłowego przygotowania do badania poligraficznego na potrzeby procesowe (na przykład badania w sprawach kryminalnych), zaplanowania jego przebiegu, wizji wprowadzonych testów zarówno diagnostycznych jak i pomocniczych, a nade wszystko opracowania wstępnych pytań relewantnych (krytycznych, istotnych) i ewentualnego przygotowania pytań porównawczych (dawniej nazywanych kontrolnymi), ekspert powinien zapoznać się z aktami sprawy w zakresie niezbędnym do prawidłowego przeprowadzenia badania. Dostępność akt sprawy dla biegłego reguluje art. 198 k.p.k., który w paragrafie 1 stanowi: „Jeżeli jest to niezbędne do wydania opinii, sąd lub prokurator udostępnia biegłemu poszczególne dokumenty z akt sprawy lub uwierzytelnione kopie tych dokumentów. Dokumenty mogą być również udostępnione w postaci elektronicznej. Biegłemu powołanemu z tego względu, że wydana przez innego biegłego opinia jest niepełna lub niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w niej samej lub między różnymi innymi opiniami w tej samej sprawie, przed wydaniem opinii nie udostępnia się tej innej opinii lub tych innych opinii. Inną opinię lub inne opinie można udostępnić biegłemu, w niezbędnym zakresie, tylko w wyjątkowym, szczególnie uzasadnionym wypadku, gdy przedmiot opinii powołanego biegłego bezpośrednio dotyczy treści tej innej opinii lub tych innych opinii”.

Analiza akt sprawy i obranie taktyki w planowanym badaniu

Najczęściej, co podyktowane jest pewnego rodzaju wygodą, biegłemu udostępniana jest całość akt sprawy. Natomiast sam biegły powinien ograniczyć się w czytaniu akt wyłącznie do tego, co jest mu niezbędne do przeprowadzenia badania poligraficznego i wydania obiektywnej opinii z tego badania.

W trakcie analizy akt sprawy warto oprócz zgłębienia materiału związanego ze zleceniem badania, przeanalizować kwestie, związane z ewentualnym wykluczeniem osoby z badania z powodów zdrowotnych. Dlatego też zasadnym jest przeanalizowanie opinii innych biegłych z zakresu psychiatrii, psychologii, neurologii, o ile takowe ekspertyzy zostały przeprowadzone na badanym.

Podczas zapoznawania się z aktami sprawy biegły obiera taktykę w kwestii testów oraz pytań. Ekspert przygotowuje wstępnie treść pytań krytycznych, które w trakcie rozmowy przed testowej może zmodyfikować, dobierając zasób słów do poziomu intelektualnego badanego, a także opierając się na oświadczeniach osoby badanej w trakcie np. swobodnej wypowiedzi badanego.

Pracownia badań poligraficznych stała lub tymczasowa

Niezwykle istotnym jest kwestia miejsca, w którym badanie poligraficzne ma być przeprowadzone. Ogólne cechy pomieszczenia, gdzie przeprowadza się testy z użyciem poligrafu to: akustyka (odizolowanie od hałasu z zewnątrz), ściany w stonowanych kolorach (najlepiej biały), brak ozdób na ścianach, wyposażenie minimalistyczne i niewielka, chociaż nie klaustrofobiczna przestrzeń. I bez wątpienia takie warunki jako biegły jestem w stanie zapewnić w swoich stałych pracowniach w Tarnowskich Górach, Katowicach i Krakowie. Natomiast wiele osób, poddanych badaniu wariografem mają status osadzonych i przebywają w jednostkach penitencjarnych. Zdarza się również, że przeprowadzając badanie wyjazdowe do celów procesowych, korzystam z pomieszczeń instytucji, która zleciła takowe badanie. Były to udostępnione pokoje w komisariatach lub komendach, bądź budynkach prokuratury, „niebieski pokój” w budynku sądu, a także izba odwiedzin, biblioteka lub kaplica w aresztach śledczych. W takich sytuacjach biegły zobowiązany jest do poinformowania strony zlecającej lub gospodarza w miejscu wykonywania badania, o oczekiwaniach w stosunku do udostępnionego pomieszczenia. Mają one być możliwie maksymalnie zbliżone do warunków wskazywanych w standardach.

Ekspert badań poligraficznych (wariograficznych)

Na badanie poligraficzne jako ekspert badań poligraficznych stawiam się wyposażony w wiedzę o czynie,
z przygotowanymi pytaniami krytycznymi i wstępną taktyką badania, z gotowym do podpisania oświadczeniem wyrażenia zgody na poddanie się takowemu badaniu, z niebudzącym zastrzeżeń co do poprawności działania sprzętem (poligrafem i czujnikami), w stroju niepodważającym wiarygodności profesjonalizmu poligrafera w oczach badanego, a nade wszystko z brakiem uprzedzeń do osoby badanej. Jakiekolwiek zaniedbanie w tej materii może mieć zły wpływ na przebieg badania.

Jak przygotować się do badania i jak przebiega sesja?

O samym przygotowaniu badanego wspominałem w innym miejscu bloga, tu tylko przypomnę najważniejsze kwestie:

1. Na badanie wariografem należy stawić się wypoczętym, najedzonym.
2. W dniu badania można normalnie (w sensie – jak zwykle dla badanego) pić kawę, palić papierosy.
3. Przed badaniem wariografem unikamy nadmiernego przeciążenia (superserie, maraton itp.).
4. W dniu badania wariografem, a także w dniach poprzedzających NIE ODSTAWIAMY ŻADNYCH LEKÓW PRZEPISANYCH NAM NA STAŁE PRZEZ LEKARZA!!!! Jedynie lekarz może dopuścić taką możliwość. Żądanie poligrafera, by odstawić leki przyjmowane na stałe jest błędem i pomijając fakt ryzyka pogorszenia zdrowia, może doprowadzić do rozregulowania organizmu badanego, które leki (mniej lub bardziej) ustabilizowały.

Wszelkie czynności związane z instrumentalną detekcją nieszczerości za pomocą poligrafu, całe badanie przeprowadzane musi być zgodnie z obowiązującą wiedzą, metodyką i standardami.

Zgoda badanego na poddanie się badaniu wariografem

Badanie poligraficzne rozpoczyna się od momentu podpisania zgody przez badanego na poddanie się badaniu poligraficznemu. Prawdopodobnie z powodów czysto ekonomicznych sąd, prokuratura lub inne instytucje pobierają w sposób werbalny zgodę od osoby, która ma zostać poddana badaniu, jednakże nawet zawarcie w postanowieniu o powołaniu biegłego informacji o zgodzie badanego na uczestnictwo w badaniu nie zwalnia eksperta od pobrania zgody bezpośrednio przed badaniem. Treść takiego oświadczenia powinna zawierać informację o tym, że zgoda jest dobrowolna, a badany poddaje się badaniu świadomie, zapoznał się z istotą badania i jest świadomy, że w każdej chwili może przerwać badanie bez podania przyczyny, a także iż posiada prawo do odmowy odpowiedzi na jakiekolwiek z pytań. Istotną jest też wzmianka o nagrywaniu badania i pozyskanie zgody na tą procedurę oraz informacja o tym, kto zostanie zapoznany z wynikiem badania (domyślnie instytucja zlecająca badanie). Warto też dodać zapis o braku przeciwskazań do badania pod względem stanu psychofizjologicznego osoby poddanej procedurze oraz zapis, że tekst oświadczenia jest zrozumiały dla badanego.

Wywiad zdrowotny i szereg pytań z tym związanych

Następnie należy przeprowadzić wywiad zdrowotny i zapytać badanego przede wszystkim jak się czuje i jak bardzo jest zdenerwowany. Stres towarzyszący tej formie ekspertyzy jest czymś normalnym i wiąże się ze zwykłym zdenerwowaniem wkomponowanym w fakt przechodzenia egzaminu. To ważne, by badany miał świadomość, że stres związany z badaniem jest naturalny dla niego. Kluczowa co do decyzji o badaniu może się okazać kwestia długości i ciągłości snu badanego w noc poprzedzającą tą czynność. Dodatkowo, nawet jeżeli z akt sprawy taką wiedzę biegły by pozyskał, należy spytać o to, czy badany leczy się psychiatrycznie, kardiologicznie, neurologicznie lub na jakiekolwiek choroby przewlekłe. Oprócz tego należy dowiedzieć się jakie leki przyjmuje na stałe, czy w dniu badania normalnie je przyjął, czy pali, pije kawę i ile kaw lub napojów z kofeiną bądź efedryną wypił przed badaniem. Istotnym pytaniem jest zapytanie o zażywanie substancji psychoaktywnych, narkotyków bądź tzw. dopalaczy, a także czy na dobę przed badaniem został wypity jakiś alkohol, a jeżeli tak, to jaki i w jakiej ilości. Warto dopytać, czy badany był już badany za pomocą poligrafu, na jaką okoliczność i jaki uzyskał wynik. Kluczowym jest pytanie, czy istnieje jakikolwiek powód (osobisty, zdrowotny), dla którego badanie miałoby się nie odbyć w tym właśnie czasie.

Swobodna wypowiedź badanego – ta część badania ma duże znaczenie

Następnym etapem jest swobodna wypowiedź badanego, w której uczestniczący w czynnościach odnosi się do przedmiotowej sprawy, głównie w zakresie pytań relewantnych. Ma ona olbrzymie znaczenie i często zauważam, że jest pomijana lub tratowana wybiórczo przez osoby przeprowadzające badania wariografem zarówno w celach procesowych jak i prywatnych. W przypadku ekspertyzy dla sądu w sprawie karnej, należy poinformować badanego o konsekwencjach zapisu art. 199a k.p.k. Jednocześnie wypowiedź ma mieć charakter swobodny, uczestnictwo poligrafera w niej powinno być incydentalne i w żaden sposób nie może ta czynność kojarzyć się badanemu z przesłuchaniem. Swobodną wypowiedź badanego, osobiście osobie poddanej badaniu zapowiadam słowami: Co Pan/Pani wie w przedmiotowej sprawie? Proszę powiedzieć wszystko i niczego nie ukrywać.

Podzielenie się wiedzą na temat etapu badania i procedury

W kolejnym etapie badanego instruuje się o procedurze badania. Należy wspomnieć o samym poligrafie i jego czujnikach, reakcjach typowych dla osoby odpowiadającej nieszczerze. Ustala się pewnego rodzaju wspólny język, by zminimalizować ryzyko racjonalizacji lub wyparcia u badanego. Tłumaczy się badanemu czym jest kłamstwo, z jednoczesnym podkreśleniem, że zatajenie informacji, czy jakakolwiek forma „półprawdy” też jest kłamstwem. A następnie przechodzi się do omawiania wszystkich pytań jakie zostaną zadane w teście. Kluczowym jest omówienie zasad jakie obowiązują badanego w trakcie przeprowadzania testów, w kontekście jego pozycji w czasie badania i sposobu odpowiadania, a także ogólnych zasad zachowywania się podczas procedury.

Etap testów – test demo

Test demonstracyjny jest istotną częścią całego badania. Pozwala on dostrzec stan pobudzenia psychologicznego osoby badanej, a także sprawdzić prawidłowość działania zastosowanego środka technicznego. Człowiek uczestniczący w czynności zapoznaje się z działaniem urządzenia oraz w praktyce doświadcza procedury słuchania pytań i odpowiadania na nie. Wartością dodaną testu nazywanego w przeszłości testem stymulującym, jest zapis reakcji osoby badanej w momencie kiedy wprowadza w błąd w błahej sprawie.

Etap testów – testy diagnostyczne i pomocnicze

Po teście demo proceduralnie przechodzi się do testów diagnostycznych. Badany musi znać treść każdego z pytań, a rolą eksperta przeprowadzającego badanie jest nieakcentowanie pytań w momencie ich omawiania (niedopuszczalne jest skupianie się wyłącznie na pytaniach relewantnych). Innymi słowy badany ma mieć świadomość, że każde z pytań jest tak samo ważne. Każdy z testów przeprowadzany jest w 3 lub 5 seriach. Na 3 seriach test można zakończyć w sytuacji, w której nie stwierdzono artefaktów na poligramach, a wynik testu jest rozstrzygający, w przeciwnym wypadku należy przeprowadzić dodatkowe dwie serie testu i na tym zakończyć. Pomiędzy seriami testu z badanym powinno prowadzić się rozmowę kontrolując to jak się czuje, a także dopytując czy coś mu się przypomniało lub o czymś pomyślał. Tu ponownie w żaden sposób nie należy akcentować ważności pytań relewantnych nad porównawczymi lub odwrotnie.

Rozmowa po testach

Po zakończeniu wszystkich testów powinno przeprowadzić się rozmowę po testach, zwaną wywiadem po teście. W przypadku oceny wskazującej brak śladów wprowadzenia w błąd dopuszczalne jest odstąpienie od tego wywiadu, natomiast w sytuacji, w której reakcje badanego wskazują jego nieszczerość, można go skonfrontować z wynikiem, jednak cały czas kontrolować, by wywiad ten miał formę swobodnej wypowiedzi i w żaden sposób nie był zbliżony formą do przesłuchania.

Obecność osób trzecich w trakcie badania poligraficznego

W trakcie badania poligraficznego w pomieszczeniu, w którym ekspertyza się odbywa przebywać może wyłącznie poligrafer i osoba badana. W ślad za American Polygraph Association standard dopuszczający możliwość udziału osób trzecich w badaniu w ściśle określonych sytuacjach wprowadziło Polskie Towarzystwo Badań Poligraficznych. Jest to opisane w § 4 Uchwały nr 6/2022 Walnego Zgromadzenia PTBP z dnia 5 listopada 2022 r. Wspomniane wyjątki to:

1.     Opiekun prawny osoby małoletniej, jeżeli jest ona badana w sprawie, która nie jest powiązana z osobą opiekuna,

2.     Tłumacz przysięgły, w sytuacji badania osoby nie władającej językiem operatora poligrafu (wariografu),

3.     Konwój osoby badanej, jeżeli jest to osoba szczególnie niebezpieczna, stwarzająca zagrożenie nie tylko dla otoczenia, ale również dla siebie samego.

W doświadczeniu wielu poligraferów pojawiła się sytuacja, w której organ procesowy, prokurator lub adwokat osoby badanej, chcieli uczestniczyć w badaniu poligraficznym. W takiej sytuacji stanowisko biegłego musi być stanowcze, podparte standardem przytoczonej powyżej uchwały i zapisem art. 198 § 2 k.p.k.: „Organ procesowy może zastrzec swoją obecność przy przeprowadzaniu przez biegłego niektórych lub wszystkich badań, jeżeli nie wpłynie to ujemnie na wynik badania”. Obecność osób trzecich przy badaniu może mieć negatywny wpływ na wynik badania, stąd niedopuszczalnym jest wyrażenie zgody na takie odstępstwo od standardu. Nadto należy zwrócić uwagę, że ten sam standard nakazuje rejestrację dźwięku i obrazu w trakcie badania, co zapewni nie tylko możliwość przeprowadzenia kontroli jakości, ale również transparentność wszystkich czynności, które miały miejsce w trakcie badań do opinii. Warto o tym pamiętać, zwłaszcza w zlecaniu badań prywatnych, gdyż często pytany jestem o możliwość uczestniczenia w badaniu wariografem osób trzecich i co gorsza – dochodzą mnie wiadomości, że są poligraferzy, którzy na to się godzą, bez ostrzeżenia o możliwym skutku takiej obecności.

Zastosowania wariografu w praktyce procesowej i dochodzeniowej

Badania w sprawach karnych i innych sprawach sądowych

Dopuszczalność stosowania badań poligraficzych w procesie karnym wynika z uregulowań prawnych zawartych w Kodeksie Postępowania Karnego Badanie poligraficzne, jest w nim określone jako użycie środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu. Badanie to może być przeprowadzane między innymi podczas postępowania przygotowawczego jako sposób na ograniczenie kręgu osób podejrzanych.

Zakaz przeprowadzenia badania poligraficznego w związku z przesłuchaniem.

Pierwszy zapis związany z badaniami poligraficznymi pojawił się w znowelizowanym w 1997 roku Kodeksie Postępowania Karnego. Był to art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k., który zmierzał do zakazu hipnozy, narkoanalizy i badań poligraficznych („środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu”) w związku z przesłuchaniem. Mając na uwadze przebieg badania poligraficznego, gdzie elementem tego procesu jest przeprowadzenie wywiadu przed testem, co poniekąd może kojarzyć się z formą przesłuchania, należy podkreślić, że ekspert jest zobowiązany do dopilnowania, by wywiad przed testowy w żadnym wypadku nie przypominał przesłuchania, a on sam, by nie wykraczał poza granice czynności, do której został powołany. Przede wszystkim niedopuszczalnym jest by biegły naciskał na badanego, by ten przyznał się do winy, próbować pozyskiwać wiadomości, które nie są istotne dla przebiegu badania, mimo iż mogą mieć znaczenie dla samego śledztwa. Nadto w § 7 przytoczonego powyżej art. podkreślono, że „wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew zakazom wymienionym w § 5 nie mogą stanowić dowodu”.

Konieczność wyrażenia zgody

Interpretacja przepisu art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k. nie była jednak jednoznaczna i w nowelizacji k.p.k. z dnia 10 stycznia 2003 r. wprowadzono art. 192a § 2 k.p.k., który wskazuje na cele śledcze i dowodowe badań poligraficznych, czyli ograniczenie kręgu osób podejrzanych i weryfikację wartości dowodowej ujawnionych śladów. Na podstawie przepisu art. 192a § 1 k.p.k., osoby nieposiadające jeszcze określonego statusu procesowego są zobowiązane do poddania się wskazanym w przepisie czynnościom. Natomiast w przypadku zastosowania środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu, o których mowa w § 2, osoba badana musi wyrazić na to zgodę. Odmowa badania wariografem nie powinna skutkować negatywnymi wnioskami wobec tej osoby. Mając na uwadze każdą z zapisanych w art. 192a k.p.k. ekspertyz, można uznać, iż ustawodawca potraktował badania poligraficzne na równi z badaniami daktyloskopijnymi, badaniami DNA (wymaz śluzówki i inne materiały biologiczne), a także ekspertyzami osmologicznymi, grafologicznymi, itp.

Dopuszczenie badania oskarżonego i dowód z oświadczenia

Wprowadzono również art. 199a k.p.k., który dopuszcza badanie oskarżonego oraz w myśl art. 71 § 3 k.p.k. również podejrzanego, ale wyłącznie za jego zgodą. Dodatkowo w art. dopuszczono możliwość wykorzystania dowodowego oświadczeń oskarżonego (w tym podejrzanego),  jakie on złoży wobec biegłego w czasie badania poligraficznego wyłączając tym samym zapis art. 199 k.p.k., który stanowi, że „złożone wobec biegłego albo wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej oświadczenia oskarżonego, dotyczące zarzucanego mu czynu, nie mogą stanowić dowodu”.

Badania poligraficzne nie są wykorzystywane wyłącznie w sprawach karnych. Jako biegły sądowy często otrzymuję zlecenia z wydziałów cywilnych różnych sądów, celem przeprowadzenia badania poligraficznego i wydania opinii w sprawie. W postępowaniu cywilnym również odmowa badania wariografem ze strony osoby, której to badanie zostało zaproponowane, nie może stanowić przesłanki obciążającej.

Po instrumentalną detekcję nieszczerości z użyciem poligrafu (wariografu) coraz częściej sięga Policja. Badania przeprowadzane są w sprawach bieżących, przeszłych (prowadzonych przez tzw. „Archiwum X”, czyli przez zespół śledczych powołanych do badania spraw niewyjaśnionych), a także w przypadku weryfikacji informacji osób korzystających z zapisów art. 60 § 3 lub 4 Kodeksu Karnego.    

Podsumowanie

Badanie wariografem, mimo kontrowersji dotyczących ich formalno-prawnej dopuszczalności i etyczności, są uważane za cenne narzędzie dostarczające trudnych do zdobycia w inny sposób informacji. W instytucjach rządowych ich stosowanie jest umocowane ustawami, podczas gdy w sektorze prywatnym są dozwolone, o ile nie naruszają na przykład praw osobistych pracowników.

Na rzetelność ekspertyzy z badania poligraficznego wpływa wiele czynników. Każdy z etapów badania jest ważny i zignorowanie którejkolwiek z faz, może skutkować uznaniem opinii jako nieprzydatnej. Począwszy od przygotowania się eksperta do badania, zapoznania się ze sprawą, oczekiwaniami instytucji co do obszaru badań, przeprowadzeniu badań, a skończywszy na wystawieniu opinii. Należy mieć też na uwadze, że na podstawie art. 201 k.p.k., który daje możliwość organowi procesowemu wezwanie biegłego między innymi w celu uzupełnienia opinii, jeżeli uzna opinią za niejasną. Dlatego też ekspert musi liczyć się z dużą ilością pytań, które między innymi będą weryfikowały jego wiedzę, kompetencję, a nade wszystko profesjonalizm. Na każde z pytań biegły powinien odpowiedzieć w sposób rzetelny i jasny i przede wszystkim językiem zrozumiałym dla odbiorców.

Jako że logicznym jest, iż znacznie łatwiej jest napisać opinię w zaciszu gabinetu i przy wsparciu literatury fachowej dostępnej niemal „od ręki”, niż udzielać odpowiedzi na pytania sądu lub stron, gdzie przynajmniej jeden z uczestników będzie próbował za wszelką cenę podważyć zasadność lub co gorsza wiarygodność ekspertyzy, warto zawrzeć w opinii maksymalną ilość danych, na podstawie których wyciągnięto wnioski końcowe.

Miejsca, w których przeprowadzam badania

Badania na potrzeby opinii prywatnych do celów procesowych, a także ekspertyz zleconych przez Sądy i organy ścigania, przeprowadzam w swoich stałych pracowniach w miejscowościach:

1. Tarnowskie Góry, ul. Gliwicka 35
2. Kraków, ul. św. Filipa 23/3
3. Opole, ul. Ozimska 4/7
4. Katowice, ul. Uniwersytecka 13

A także w każdym innym mieście, gdzie jestem w stanie zorganizować na potrzeby badania poligraficznego pracownię tymczasową. Zachęcam do kontaktu lub bezpośredniej rozmowy pod numerem 690655840

Jestem certyfikowanym ekspertem z zakresu badań poligraficznych, wpisanym na listę biegłych sądowych dla Sądu Okręgowego w Katowicach i Opolu.