Wstęp
Słowo „wariograf” potrafi wywołać skrajne reakcje: od nadziei na szybkie wyjaśnienie trudnej sprawy, po lęk, że w badaniu mogą zostać ujawnione rzeczy, którymi nie do końca chcemy się podzielić. W praktyce najwięcej zamieszania bierze się z tego, że potoczna nazwa wykrywacz kłamstw upraszcza temat aż za bardzo. Urządzenie rejestruje reakcje fizjologiczne na bodźce (najczęściej są to pytania), a wnioski wyciąga człowiek na podstawie analizy zapisu. Człowiek, a nie sama maszyna.
W tym artykule porządkuję najczęstsze nieporozumienia związane z badanie wariografem. Wyjaśniam, jak przebiega badanie poligraficzne krok po kroku, dlaczego kluczowe są pytania i przygotowanie, a także kiedy badanie takie faktycznie bywa pomocne. Nie doświadczysz w tej treści absurdalnych obietnic, za to spotkasz się z jasnym obrazem tego, co można z takiej procedury realnie wynieść.
W skrócie:
– Wariograf (poligraf) nie „wykrywa kłamstwa” sam z siebie, ale rejestruje reakcje organizmu na bodźce (najczęściej pytania), a wynik jest efektem analizy eksperta.
– Badanie to proces: rozmowa i omówienie pytań, część testowa w seriach oraz interpretacja zapisu.
– Kluczowa jest konstrukcja pytań (m.in. pytania relewantne, porównawcze i neutralne) oraz jawność (transparentność) tego, co będzie zadawane.
– Temat bywa źle rozumiany, bo „wykrywacz kłamstw” brzmi jak obietnica pewności, a w rzeczywistości mówimy o ocenie prawdopodobieństwa wnioskowanej na podstawie uzyskanych danych i poprawności procedury.
Spis treści:
Co to jest wariograf i dlaczego nazywa się go wykrywaczem kłamstw?
Wariograf (w nazewnictwie międzynarodowym: poligraf) to urządzenie, które przy pomocy czujników rejestruje zmiany fizjologiczne zachodzące w organizmie osoby badanej w czasie odpowiadania na pytania w ustandaryzowanym teście. Dopiero potem dane są analizowane i kwalifikowane jako typowe dla odpowiedzi szczerych albo nieszczerych. I to jest rola osoby prowadzącej badanie.
Skąd więc określenie „wykrywacz kłamstw”? To nazwa potoczna, odpowiadająca amerykańskiemu określeniu „lie detector”. Uproszczenie w tej nazwie dobrze „sprzedaje” ideę szybkiego rozpoznania nieszczerości. Jednocześnie podkreślę, że w sensie dosłownym taki wykrywacz byłby możliwy tylko wtedy, gdyby istniał jeden, wspólny dla wszystkich ludzi wzorzec kłamstwa, a na tą chwilę uniwersalny wzorzec kłamstwa nie jest znany lub udowodniony.
Jak działa wariograf? Na czym polega badanie w praktyce?
Działanie poligrafu w sensie technicznym wygląda następująco: urządzenie zbiera dane z kilku kanałów pomiaru jednocześnie. W praktyce oznacza to, że w trakcie badania zakłada się czujniki rejestrujące m.in. oddychanie (pneumografy), parametry krążeniowe (mankiet „kardio”), reakcje elektrodermalne skóry (EDA) oraz dodatkowe pomiary jak pletyzmograf (czujnik fakultatywny) czy czujniki aktywności ruchowej (czujnik obligatoryjny umieszczony na siedzisku).
Sens procedury nie polega jednak na samym „podłączeniu do aparatury”. Kluczowe jest to, że bodźcem są zwykle pytania (najczęściej), a reakcje porównuje się w ramach określonej struktury testu: obok pytań kluczowych (relewantnych, istotnych dla sprawy) występują pytania neutralne i porównawcze. To porównanie wzorców reakcji ma pomóc w ocenie, czy napięcie i odchylenia pojawiają się przede wszystkim przy pytaniach dotyczących sedna sprawy.
W tym miejscu jeszcze raz podkreślę: urządzenie rejestruje reakcje, ale wariograf sam w sobie nie podejmuje żadnej decyzji, bo ostateczny wniosek formułuje człowiek (ekspert przeprowadzający badanie), a nie maszyna.
Także dokonując opisu przebiegu badania tak zwanym wykrywaczem kłamstw w dużym skrócie, to wygląda to następująco:
najpierw ustala się temat i pytania, potem mamy część teoretyczną badania, w której procedurę i pytania bardzo dokładnie się omawia, a następnie w części praktycznej z użyciem poligrafu w kilku seriach rejestruje się reakcje na te same bodźce. Na końcu ekspert analizuje zapis (poligramy) i formułuje wniosek.
Jak wygląda badanie wariografem krok po kroku?
Rozmowa wstępna przed badaniem poligraficznym
Etap wstępny określiłbym fundamentem jakości badania. Zwykle zaczyna się od rozmowy, w której omawia się cel, przebieg i zasady, zbiera informacje o stanie psychofizycznym (samopoczuciu, śnie, zdrowiu, przyjmowanych lekach) oraz uzyskuje zgodę na udział.
Ważnym elementem jest omówienie pytań jeszcze przed częścią testową. Celem jest transparentność: osoba badana ma znać pytania i rozumieć je jednoznacznie, zanim pojawią się czujniki i serie testowe.
Część testowa badania wykrywaczem kłamstw
Dopiero po przygotowaniu, uzgodnieniu i wyjaśnieniu pytań zakłada się czujniki i przechodzi do testu. Faza testowa najczęściej składa się z dwóch elementów: test demonstracyjny (krótka próba, która ma oswoić osobę badaną z procedurą i sprawdzić działanie czujników) oraz wykonanie właściwego testu w 3 lub 5 seriach.
W ramach jednego testu pojawia się zwykle zestaw ok. 9–11 pytań (w zależności od rodzaju testu), a pomiędzy pytaniami występują odstępy czasowe (co najmniej 25 sekund), by reakcje mogły wrócić do linii bazowej.
Badanie jest nieinwazyjne i bezbolesne; ewentualny dyskomfort bywa wiązany głównie z uciskiem mankietu na ramię.
Analiza zapisu i omówienie wyniku badania
Po części testowej zaczyna się etap, który decyduje o sensie całej procedury: analiza poligramów. Co prawda istnieją programy komputerowe mogą wspierać obliczenia (np. Objective Scoring System v.3), ale wniosek końcowy formułuje ekspert na podstawie ustalonych metod oceny, najczęściej jest to Empiryczny System Oceniania (ESS) lub jego wielomianowy następca (ESS-M).
Ważne jest też, w jaki sposób rozumieć wynik. Przypomnę tylko, że wariograf, to urządzenie służące do detekcji nieszczerości, stąd fraza „wynik pozytywny” nie oznacza niczego dobrego dla osoby badanej. Precyzując wyróżniamy wynik wskazujący na oznaki nieszczerości („pozytywny”) lub brak takich oznak („negatywny”). Sporadycznie możliwy jest też wynik nierozstrzygający, ale statystycznie pojawia się rzadko. Należałoby jednocześnie podkreślić wagę kompletnej dokumentacji z badania (np. z dołączeniem poligramów, nagrania z badania). Niezwykle istotnym jest dopytanie firmy, której zleca się badanie: co otrzymuje zlecający jako wynik, gdyż spotyka się na rynku badań poligraficznych w Polsce różne formy dokumentowania badania: ustna (przed czym zdecydowanie przestrzegam) oraz pisemną. Jednocześnie dostrzegam różnicę w nazewnictwie takiego dokumentu. I tak nazywanie go „wynikiem z badania” lub „raportem z badania” można spodziewać się niekompletnego dokumentu polegającego na wskazaniu ostatecznego rezultatu z pominięciem ewaluacji zapisu i sposobu dedukcji w tworzeniu wyniku. Dokument niekompletny traci swoją wartość dowodową.
Kiedy badanie wariografem ma sens? Najczęstsze zastosowania
Sens badania najczęściej pojawia się wtedy, gdy w sporze brakuje twardych dowodów, a potrzebna jest możliwie obiektywna procedura umożliwiająca jego wyjaśnienie. W obszarze prywatnym są to m.in. sytuacje związane z konfliktami rodzinnymi, podejrzeniami kradzieży, wątpliwościami w relacji partnerskiej czy próbą oczyszczenia się z zarzutów.
W biznesie najczęstsze zastosowania wariografu związane są z bezpieczeństwem organizacji, a zlecane są one jako badanie wykrywcze, a nie prewencyjne. Są to kwestie związane z wyjaśnianiem nadużyć (kradzieże, sabotaż, wycieki dany lub innych informacji) oraz – w wybranych przypadkach – wsparcie procesu rekrutacyjnego na stanowiska wymagające szczególnego zaufania.
Niezależnie od celu badania podkreślę w tym miejscu kluczową zasadę: udział w badaniu ma być dobrowolny, a zgoda osoby badanej jest warunkiem rozpoczęcia procedury.
Mocne strony badania wariograficznego – dlaczego ta metoda budzi zainteresowanie?
Wiarygodność i rzetelność wyniku badania wariograficznego wynika z połączenia trzech elementów: poprawności procedury, jakości pytań i kompetencji osoby przeprowadzającej badanie i analizującej zapis. Badanie ma z góry określone etapy (wywiad, tworzenie pytań, serie testowe, analiza), nie może być improwizacją „na poczekaniu”. Każdy z etapów badania ma znaczenie.
Niezwykle istotnym jest to, że w dobrze prowadzonym badaniu pytania są jawne, zrozumiałe i uzgodnione (wyjaśnione), co zmniejsza ryzyko nieporozumień i „reakcji na niespodziankę” lub reakcji związanej z niezrozumieniem pytania. To ważny detal, bo znaczenie w wiarygodności wyniku ma to, czy osoba badana rozumie bodźce w ten sam sposób, co egzaminator.
Czy wariograf wykrywa kłamstwo? Najczęstsze nieporozumienia
Najczęstsza pomyłka w kontekście badań poligraficznych wynika z utożsamienia urządzenia z „wykrywaniem kłamstwa” w sensie dosłownym. Wariograf rejestruje reakcje fizjologiczne na bodziec, a ekspert kwalifikuje je jako bardziej typowe dla szczerości lub nieszczerości. To różnica fundamentalna. Stanowisko, że to urządzenie wykrywa kłamstwo i podejmuje w tej materii jakąkolwiek decyzje jest błędne i może prowadzić do podjęcia niewłaściwych decyzji w aspekcie zlecenia badania osobie z odpowiednimi kwalifikacjami.
Drugie nieporozumienie dotyczy pewności co do wyniku badania. Rozróżnić tu należy wartość diagnostyczną testu od prawdopodobieństwa błędu w teście. Testy do celów dowodowych mają dokładność powyżej 90%, a prawdopodobieństwo błędu w rozstrzygniętym teście z wynikiem wskazującym na kłamstwo co do zasady progu decyzyjnego musi być równe lub mniejsze niż 5%.
Trzecia grupa mitów dotyczy „tajnych pytań” i „podstępu”. Badanie nie może być przeprowadzone z zaskoczenia i są na ten temat odpowiednie wnioski z przeprowadzonych badań naukowych. Osoba badana musi znać treść pytań przed rozpoczęciem procedury: pytania krytyczne oraz wszystkie pozostałe w teście muszą być dokładne omówione, wyjaśnione. Badanie przeprowadzone w sposób pomijający omówienie i wyjaśnienie pytań sprzyja wynikom fałszywie pozytywnym, co oznacza, że badany odpowiadał szczerze, a reagował jakby kłamał.
Czwarty mit to „łatwe oszukiwanie” wariografu. Już pomijam fakt, że oszukać można jednostkę podejmującą decyzję, a wariograf sam w sobie nie podejmuje żadnej decyzji. Ale załóżmy, że ignorujemy skrót myślowy „oszukać wariograf” i odpowiadamy merytorycznie na niniejszy mit. Urządzenie mierzy reakcje organizmu na zadane pytanie. Za reakcje odpowiada autonomiczny układ nerwowy, czyli niezależny od woli człowieka. Badany, próbujący kłamać i jednocześnie chcąc wypaść korzystnie w badaniu wykrywaczem kłamstw może jedynie próbować zakłócić zapis tych reakcji. Jednak próby zakłócania badania są zauważalne w zapisie i jedynie niedoświadczony poligrafer może przeoczyć takie praktyki. Podkreślić należy, że wykrywanie prób zakłócenia badania poligraficznego to jeden z bloków tematycznych szkolenia dla poligraferów.
Jak przygotować się do badania wykrywaczem kłamstw?
W kwestii przygotowania osoby badanej do procedury badania wariografem, to nie wymaga się zbyt wiele. Oprócz tych najczęściej powtarzanych, by przyjść wypoczętym, unikać nadmiernego wysiłku dzień wcześniej, nie przychodzić głodnym i zadbać o nawodnienie, to należy podkreślić te najważniejsze. Absolutnie nie można przed badaniem lub w dniu badania odstawiać leków, które są badanemu przepisane przez lekarza i zalecane do przyjmowania w sposób stały. Takie zachowanie jest niedopuszczalne. Raz jeszcze podkreślę: przed badaniem i w dniu badania należy przyjąć wszystkie leki (zgodnie z dawkowaniem i zaleconymi porami przyjmowania), które zostały badanemu przepisane i zalecone przez lekarza. Jedynie lekarz może podjąć decyzję o odstawieniu leku przed badaniem (jeżeli uzna, że nie zagrozi to zdrowiu bądź życiu badanego). O wszystkich przyjmowanych lekach należy poinformować poligrafera (osobę przeprowadzającą badanie).
Ostatnia kwestia i rekomendacja: bądź szczery – nie tylko w badaniu, ale również w wywiadzie i rozmową z poligraferem. Stres i jego odczuwanie zawsze towarzyszy badaniu poligraficznemu, bez względu na, czy zamierzasz kłamać w teście, czy też wiesz, że będziesz szczery. Dlatego nie należy mieć obaw, by o swoich odczuciach uczciwie mówić ekspertowi.
FAQ – najczęstsze pytania o wariograf i badanie wariografem
Czy wariograf i wykrywacz kłamstw to to samo?
Wariograf i poligraf to synonimy w kontekście badań w detekcji nieszczerości. Określenie „wykrywacz kłamstw” często jest stosowane w tematyce badań wariograficznych, lecz jest to znaczne uproszczenie istoty urządzenia jakim jest wariograf. Podkreślić należy, że badanie wariograficzne nie ujawnia kłamstwa w rozumieniu dosłownym. Profesjonalne badanie poligraficzne ujawnia ślad pamięciowy związany z jakimś zdarzeniem.
Ile trwa badanie wariografem?
Poprawnie przeprowadzone badanie wariograficzne trwa zazwyczaj kilka godzin. Przeciętnie jest to około 2 do 3 godzin dla standardowej procedury, przy czym sama część z zadawaniem pytań jest tylko fragmentem całego procesu (reszta to wywiad, omówienie pytań, ewentualne przerwy i wstępna analiza).
Czy do badania trzeba się przygotować?
Przygotowanie do badania wariograficznego nie wymaga jakiś przesadnych czynności. Upraszczając – należy zrobić wszystko, by czuć się względnie komfortowo, czyli wyspać się przed badaniem, zjeść posiłek, nawodnić się, unikać przemęczenia, przyjąć leki zgodnie z zaleceniami lekarskimi (jeżeli takie występują), unikać alkoholu i substancji odurzających dzień przed badaniem. W dniu badania można wypić kawę, a jeżeli badany pali tytoń, to nie musi się w tej materii ograniczać.
Na czym polega badanie wykrywaczem kłamstw?
Jeżeli potraktujemy wykrywacz kłamstw jako synonim wariografu, to badanie takie polega na analizie reakcji organizmu osoby badanej na pytania zadawane przez eksperta. Zapis reakcji podlega ewaluacji i zakwalifikowaniu tych reakcji jako typowych dla populacji szczerej lub nieszczerej. Badanie wariograficzne jest ustandaryzowane i składa się z kilku etapów, w tym wywiadu, omówieniu pytań, testem przeprowadzonym w kilku seriach, a następnie analizie zapisu reakcji (poligramów).
Kiedy warto rozważyć badanie wariograficzne?
Badanie wariografem warto rozważyć, gdy chce się ustalić czyjąś prawdomówność w konkretnym temacie. A mówiąc bardziej precyzyjnie – gdy chce się ustalić, czy w umyśle osoby badanej powstał ślad pamięciowy związany z konkretnym zdarzeniem.
Warto też rozważyć poddanie się badaniu poligraficznemu w sytuacji oskarżeń, kiedy chce się przedstawić wynik z badania jako dowód odciążający w sprawie. Należy tu jednak podkreślić, że krok ten warto rozważyć, gdy ma się absolutną pewność co do swojej prawdomówności. W przeciwnym wypadku szkoda czasu i pieniędzy.
Informacja o prawach autorskich:
Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy artykuł stanowi utwór w rozumieniu polskiej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i podlega pełnej ochronie prawnej. Kopiowanie lub rozpowszechnianie treści z tej strony (w całości lub w części) bez uprzedniej zgody autora jest zabronione i stanowi naruszenie praw autorskich. Publikowanie moich tekstów na innych witrynach (nawet po przeredagowaniu) bez podania źródła i wyraźnego wskazania mojego autorstwa również narusza prawo. Takie działanie nie mieści się w dozwolonym prawem cytacie i może skutkować odpowiedzialnością cywilną, a nawet odpowiedzialnością karną.