Wariograf i błędy w badaniu wariografem – fałszywe wyniki, czynniki kontaminujące i kontrowersje

Do napisania niniejszego artykułu zmobilizowała mnie rozmowa telefoniczna z osobą, która była badana w firmie X i pomimo (jak uważa rozmówca) bycia szczerym, osoba wykonująca badanie stwierdziła, że ów człowiek kłamie. Z dużą ostrożnością podchodzę do tego rodzaju rozmówców, bo wykonanie audytu eksperckiego badania tej osoby było niemożliwe, gdyż opinia została wydana ustnie, a proces badania nie był rejestrowany (rejestracja obrazu i dźwięku), w związku z powyższym oparcie się wyłącznie na słowach rozmówcy byłoby nieprofesjonalne. Nie zmienia to faktu, że jeżeli badanie rzeczywiście przebiegało w przedstawiony przez niego sposób, to wynik niekorzystny dla badanego w tej sytuacji nie zaskakuje. Artykuł Wariograf i błędy w badaniu wariografem dedykuję wszystkim, którzy poddali się prywatnemu badaniu poligraficznemu w sposób niezgodny ze standardami.

Zapraszam do zapoznania się z treścią, by przed badaniem wiedzieć, co może „pójść nie tak”.

Czym jest badanie wariografem i jak działa poligraf?

Badanie wariografem, zwane również testem poligraficznym, bądź badaniem wykrywaczem kłamstw, to technika mająca na celu wykrycie reakcji typowych dla populacji nieszczerej u osoby badanej na podstawie jej reakcji fizjologicznych. Urządzenie rejestruje zmiany takie jak:

• tętno i ciśnienie krwi,
• przewodnictwo skórne (reakcja elektrodermalna),
• cykl oddechowy,
• objętość naczyń krwionośnych w palcu.

Badanie składa się z kilku etapów, a podstawowe to:

1. Wywiad wstępny – zbieranie informacji o stanie zdrowia i kwestiach związanych ze sprawą osoby badanej (między innymi swobodna wypowiedź badanego).
2. Etap budowania i omawiania pytań testowych.
3. Test zasadniczy – zadawanie pytań w teście w trzech lub pięciu seriach.

Wyniki badania są analizowane i interpretowane przez operatora, a rolą eksperta jest przestrzegać standardów i metodyki, by zminimalizować ryzyko błędu w teście.

Fałszywe wyniki w badaniu wariografem – najczęstsze błędy interpretacyjne

W badaniu poligraficznym, podobnie jak innych badaniach – wynik pozytywny oznacza wykrycie reakcji typowych dla osoby nieszczerej. Natomiast wynik negatywny oznacza, że nie stwierdzono próby wprowadzenia w błąd.

Błąd fałszywie pozytywny w badaniu wariografem

Błąd fałszywie pozytywny pojawia się, gdy osoba mówi prawdę, a wyniki testu wskazują, że kłamie. Najczęstsze przyczyny to:

• silny stres sytuacyjny,
• lęk przed niesprawiedliwym oskarżeniem,
• reakcje emocjonalne wywołane traumą.

Przykład: Niewinna osoba oskarżona o kradzież reaguje silnym stresem na pytanie relewantne (krytyczne), co w efekcie reakcji na te bodźce może być błędnie zinterpretowane jako kłamstwo.

Błąd Otella – gdy prawda wygląda jak kłamstwo

Błąd Otella występuje, gdy osoba mówi prawdę, ale emocjonalnie reaguje na pytanie krytyczne. Autonomiczny układ nerwowy uruchamia reakcje podobne do tych towarzyszących kłamstwu.

Nazwa pochodzi od Otella z dramatu Szekspira – bohatera, który błędnie odczytał emocje jako oznakę zdrady.

Fałszywe poczucie winy w badaniu wariografem

Fałszywe poczucie winy może wystąpić u osób, które czują się winne bez rzeczywistego związku z zarzucanym im czynem. Dotyczy to m.in.:

• osób o niskiej samoocenie,
• osób szczególnie wrażliwych.

Ich reakcje psychofizjologiczne mogą imitować oznaki kłamstwa.

Rozwiązanie:

Właściwe ułożenie i omówienie pytania, a jednocześnie rozmowa z osobą badaną na temat pytania i emocji jakie wzbudza, ewentualne odwrażliwienie osoby badanej może zmienić tendencję w reagowaniu badanego. Przy wątpliwościach wskazane jest przeprowadzenie testu PVT lub (i) testu na fałszywe poczucie winy.

Czynniki kontaminujące wynik badania wariografem

Do czynników zakłócających wyniki badania poligraficznego zaliczamy:

• Psychologiczne zakłócenia wyników badania wariografem (zaburzenia lękowe, PTSD, nadmierna podatność na stres),
• Chemiczne czynniki: leki psychotropowe (benzodiazepiny, antydepresanty), narkotyki i alkohol,
• Czynniki związane z procedurą badania poligraficznego, które opiszę w akapicie poniżej.

Środowiskowe i proceduralne błędy w badaniu poligrafem

• brak neutralności prowadzącego,
• nieufność badanego do poligrafera,
• niewłaściwa konstrukcja testu, samodzielne modyfikowanie testu przez osobę przeprowadzającą badanie,
• brak omówienia wszystkich pytań w teście,
• brak części adaptacyjnej dla badanego z dokładnym omówieniem procedury badania („wrzucenie badanego na druty”, czyli podpięcie osoby badanej niemal bezpośrednio po otrzymaniu zgody na badanie),
• zastraszanie badanego („wiem, że pan kłamie”, „nie takich już tu miałam”, „wykrywacz kłamstw się nie myli”, „jestem ekspertem i wiem lepiej”).
• sugestywne pytania,
• hałas, niewłaściwa temperatura,
• niekomfortowe warunki badania,

TAK – najwięcej błędów może popełnić osoba przeprowadzająca badanie. Dlatego tak ważnym jest sprawdzenie kompetencji osoby egzaminującej, przeanalizowanie czy dana osoba jest biegłym sądowym z zakresu badań poligraficznych i wyłącznie badań poligraficznych. Fakt bycia biegłym z zakresu weterynarii, psychologii, medycyny, może i robi wrażenie, ale nie poświadcza kompetencji z zakresu badań poligraficznych, a to już powinno dać do myślenia.

Czy wynik badania wariografem jest dowodem w sądzie?

W Polsce wynik badania wariografem, a bardziej precyzyjnie dowód z opinii z badania poligraficznego, nie stanowi samodzielnego dowodu w postępowaniu karnym. Może jednak być użyty jako dowód pomocniczy, o czym wypowiedział się między innymi Sąd Najwyższy.

Kontrowersje stereotypowe wokół badania wariografem

• „brak standaryzacji metod” – nie jest to prawdą. Metody badań poligraficznych są ustandaryzowane. Standard reguluje wiele aspektów: od testów rekomendowanych do konkretnego rodzaju badania, przez wymagania wobec osoby przeprowadzającej badanie, sposób dokumentowania badania i metodykę. Problemem nie jest standaryzacja, bo ona istnieje. Problemem jest to, że na polskim rynku wiele osób świadczących tego rodzaju usługi nie zatrzymało się edukacyjnie w kontekście badań poligraficznych i nie rozwija się dalej.
• „możliwość manipulowania wynikiem” – (np. techniki kontrolowania oddechu). Tu również muszę zaprotestować. Nawet początkujący poligrafer jest wyczulony na wszelkie próby zakłócenia badania poligraficznego („oszukania wykrywacza kłamstw”). Wszelkie zauważony próby zakłóceń powinny być niezwłocznie przedstawione badanemu z jednoczesnym podkreśleniem, że przy kolejnych próbach badanie zostanie przerwane, a w opinii zostaną podkreślone próby zakłóceń przez badanego.
• „brak niezależnej walidacji wyników” – problem subiektywizmu poligraferów w kontekście oceny poligramów został wykazany. Rzeczywiście, taki problem w niewielkim stopniu istnieje, jak w każdym innym badaniu. Natomiast jest on zminimalizowany w jasnych zasadach oceniania poligramów systemem ESS lub jego odmianą wielomianową ESS-M. Stąd nie należy się obawiać.

Jak zwiększyć wiarygodność badania wariografem?

• korzystanie z usług certyfikowanego specjalisty lub eksperta,
• przeprowadzenie testu w kontrolowanych warunkach,
• eliminacja czynników kontaminujących,
• stosowanie sprawdzonych testów o udowodnionej naukowo wartości diagnostycznej,
• traktowanie badania jako uzupełnienia w połączeniu z innymi dowodami.

Podsumowanie – czy można ufać badaniu wariografem?

Wariograf to narzędzie, które może dostarczyć interesujących informacji. Przede wszystkim poprzez odpowiednią metodę badań i zadawanie pytań dobrze ułożonych, można zakwalifikować reakcje osoby poddanej badaniu jako typowe dla osób szczerych lub nieszczerych. Urządzenie samo w sobie się nie myli, bo nie może się mylić coś, co tylko rejestruje reakcje. Błąd może popełnić poligrafer w interpretacji wyniku. Na wynik fałszywie pozytywny wpływ również mogą mieć inne czynniki, które odpowiednim wywiadem, przestrzeganiem standardów, przestrzeganiem metodyki można zminimalizować, a czasami wręcz wykluczyć. Błędy takie jak błąd fałszywie pozytywny, błąd Otella czy fałszywe poczucie winy są błędami, które można potwierdzić lub wykluczyć poprzez wprowadzenie dodatkowych testów do badania. Wystarczy wiedza poligrafera, a nade wszystko przestrzeganie zasad etycznych.