Postanowienie o wykonaniu badania poligraficznego (wariograf, „wykrywacz kłamstw”) najczęściej powiązane jest z trudną sytuacją, w której znalazła się osoba podejmująca decyzję o zleceniu takiego badania. O ile rozmowa na temat przeprowadzenia badania poligraficznego nie jest wyzwaniem porównywalnym do startu wahadłowca, o tyle warto się do niej przygotować, gdyż niejednokrotnie po drugiej strony słuchawki potencjalny klient prosi, by powiedzieć mu wszystko o badaniach, a fizycznie jest to niemożliwe. Przedstawiając tu kilka informacji liczę, że uda mi się naświetlić potencjalnemu rozmówcy co powinno być dla niego istotne na etapie planowania badania i wyboru wykonawcy.
Najczęściej zadawane pytania przed zleceniem badania
Najczęstszą formą rozmowy z jaką się spotykam w przypadku klienta indywidualnego i zlecenia badania na potrzeby prywatne jest zapytanie o:
- cenę badania,
- ilość pytań krytycznych jaką można zadać,
- jak wygląda badanie.
Sporadycznie dochodzą pytania o wiarygodność badań poligraficznych (wariograficznych), najbliższy możliwy termin wykonania badania oraz zapytania o to, czy „wykrywacz kłamstw działa” [sic]. Właśnie w ten sposób w większości przypadków przebiegają rozmowy z potencjalnym klientem.
Zainteresowani najczęściej robią rekonesans wśród usługodawców, co jest zrozumiałe. Rzecz w tym, że przy takim schemacie pytań ciężko jest udzielić potencjalnemu klientowi odpowiedzi, która w całości zaspokoi jego ciekawość, a jednocześnie unikać sytuacji, w którym słuchacza zasypie się sporą ilością niepotrzebnych mu informacji.
Co wpływa na cenę badania wariografem?
Na cenę badania wpływa wiele składowych. Podstawowym elementem ceny jest przeznaczenie opinii, czyli czy badanie będzie wykorzystane do celów procesowych, czy też wyłącznie na potrzeby prywatne. Najczęściej opinia dla potrzeb prywatnych jest tańsza. Wynika to głównie z faktu, że w swojej zawartości jest mniej obszerna i pozbawiona kilku składowych, które w przypadku opinii do celów procesowych mają znaczenie. Dlatego też nie warto wprowadzać w błąd poligrafera, że opinia jest wyłącznie do celów prywatnych, jeżeli chce się ją wykorzystać procesowo jako dowód z dokumentu. Spotykałem się z opiniami z badań poligraficznych zaopatrzonymi w klauzule, że nie można danej ekspertyzy wykorzystać procesowo, natomiast przytoczone obwarowanie nie ma żadnej mocy w swoim zapisie i jest nieskuteczne. Rzecz w tym, że wykorzystanie opinii niekompletnej w swej treści znacznie zmniejsza szanse na przyjęcie takiego dowodu. Tego rodzaju opinie najczęściej nie są rozbudowane chociażby w opis zastosowanej metody badawczej, oświadczenia osoby badanej dotyczące badanego zagadnienia, a widywałem również opinie pozbawione załączonych poligramów (zapisu uzyskanych reakcji), co w połączeniu z brakiem nagrania z badania skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie kontroli jakości danego badania i stawia taką opinię na straconej pozycji w wykorzystaniu dowodowym.
Z jakich elementów powinna się składać opinia z badania poligraficznego?
Pisemna opinia z przeprowadzonego badania poligraficznego co do zasady powinna zawierać:
- Imię i nazwisko osoby badanej
- Dane instytucji bądź osoby zlecającej badanie poligraficzne (wariograficzne)
- Dane poligrafera przeprowadzającego badanie
- Wprowadzenie do badania poligraficznego (wariograficznego)
- Etapy testów
- Pytania, które w teście zostały przeprowadzone (wszystkie: relewantne, porównawcze, obojętne, relewantne poświęcone, symptomatyczne – w zależności od rodzaju testu)
- Analizę uzyskanych poligramów (przynajmniej ocenę dla każdego ze spotów, chociaż idealnym i coraz częściej stosowanym rozwiązaniem jest załącznik do opinii z analizą spotów podzielonych na mierzone komponenty w każdej z przeprowadzonych serii testów)
- Załączniki z badania (pisemna zgoda na poddanie się badaniu poligraficznemu, zarejestrowane poligramy, nagranie z badania poligraficznego, wspomniana w punkcie 7 analiza)
- Opinię do każdego z testów z obliczeniem znaczenia statystycznego (prawdopodobieństwo błędu w przypadku systemu ESS lub wykorzystanie teorematu Bayesa we wnioskach statystycznych w przypadku wielomianowej aktualizacji systemu ESS-M)
- Wnioski końcowe
- Podpis osoby przeprowadzającej badanie
Dlaczego warto nagrywać badanie wariograficzne lub żądać jego nagrania?
Ważną częścią w opinii jest nagranie z badania poligraficznego (wariograficznego). Badanie powinno być nagrywane ciągiem: od początku do jego zakończenia. Standard dopuszcza przerwanie nagrania w przypadku dłuższej przerwy (np. na zjedzenie posiłku przez badanego). W sytuacji, w której nagranie zostało przerwane z powodów technicznych (bo i tak może się zdarzyć), należy takie zjawisko ująć w opinii i wyjaśnić przyczynę braku całości nagrania.
Rejestracja badania daje możliwość przeprowadzenia kontroli jakości wykonanej czynności, umożliwia sprawdzenie, czy w badaniu nie popełniono błędów, czy zadano pytania, które zostały przedstawione w opinii. Zapis audio-video czynności umożliwia analizę większości spornych kwestii w przypadku, gdyby którakolwiek ze stron kwestionowała wynik badania. Dlatego też nie należy się obawiać tego standardu, gdyż chroni on każdą ze stron czynności.
Kwestie ilości pytań krytycznych omawiałem we wpisie znajdującym się pod tym linkiem, dlatego też nie poświęcę temu zagadnieniu dłuższego wpisu. Skupię się jedynie na fakcie, że ilość pytań krytycznych w teście powiązana jest bezpośrednio z rodzajem testu (jednoproblemowym lub wieloproblemowym), a to wiąże się ściśle z wartością diagnostyczną danego testu. W przypadku badania z większą ilością pytań krytycznych i tym samym przeprowadzeniem większej ilości testów, należy liczyć się z większą ceną za badanie. I tu warto doprecyzować swoje pytanie w rozmowie z przedstawicielem różnych usługodawców z zakresu badań poligraficznych (wariograficznych), gdyż zdarzają się firmy, w których dodatkowy test liczony jest jako kolejne badanie.
Problemowi przebiegu badania poligraficznego poświęcę osobny wpis, gdyż jest to obszerne zagadnienie, którego nie można traktować skrótowo.
Badania wariograficzne wyjazdowe to standard w pracy niemal każdego poligrafera.
Warto też dopytać w rozmowie telefonicznej, jeżeli planuje się ściągnąć poligrafera bliżej swojego miejsca zamieszkania lub bliżej adresu swojej firmy, czy badanie wyjazdowe (poza stałą pracownią poligrafera) jest dodatkowo płatne.
Zawód ten wiąże się z wieloma podróżami i większość poligraferów ma już stałe punkty poza swoimi pracowniami, gdzie przeprowadza badanie (a są to najczęściej biura na godziny, pokoje hotelowe lub salki konferencyjne). Osobiście mam takie punkty nawet w województwach śląskim i małopolskim, mimo że posiadam tu stałe pracownie w miastach Tarnowskie Góry i Kraków. Bywa jednak, że na zlecenie klienta przeprowadzam badania wyjazdowe na Śląsku i w Małopolsce w takich miastach jak Częstochowa, Bielsko-Biała, Cieszyn, Jastrzębie Zdrój, Rybnik, Zakopane, Oświęcim, Chrzanów, Wieliczka, Gorlice, Piwniczna i wielu innych. Wynika to czasami z faktu, że zlecającemu zależy na dojeździe poligrafera, a czasami z przyczyn czysto logistycznych w przypadku badania kilku osób do celów prywatnych, biznesowych lub procesowych.